Πεδίο 4:

Ενότητα 4.3: Πολιτειακή Παιδεία.

Τι είναι η «πολιτειακή παιδεία» και πως αντιμετωπίζει την «πολιτεία»; (από την αρχαιότητα μέχρι τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους).

     Ο όρος «πολιτεία» χρησιμοποιείται ευρύτατα από τους αρχαίους ελληνικούς χρόνους. Κατά περιόδους αναδεικνύει διαφορετικές συλλογιστικές και εννοιολογήσεις. Δεν είναι τυχαίο που τον συναντάμε στα βασικότερα πολιτικά κείμενα των αρχαίων φιλοσόφων και ενώ φαίνεται να απουσιάζει από την πολιτική συζήτηση κατά την περίοδο του μεσαίωνα (έχοντας προσλάβει ένα τελείως διαφορετικό περιεχόμενο) τον ξανασυναντάμε στους πρώτους θεωρητικούς του κοινωνικού συμβολαίου και στην προσπάθεια νομιμοποίησης και συγκρότησης μιας έννοιας πολιτικής κυριαρχίας (autoritas) που προσλαμβάνει θεσμικό χαρακτήρα επιδιώκοντας να θεμελιώσει, θεωρητικά, την αναδυόμενη ισχύ του μορφώματος που θα αποτελέσει το κράτος-έθνος αλλά και την απάντηση σ’ αυτή, που θα στηριχτεί στην προσπάθεια διασφάλισης ενός ατομικού χώρου δράσης, κυρίως, μέσα από την αναγνώριση και προάσπιση των ατομικών (ανθρωπίνων) δικαιωμάτων. Το ερώτημα που προκύπτει από την παραπάνω τοποθέτηση εστιάζεται στο πως η ίδια η «πολιτεία» θα έρθει να συγκροτήσει την έννοια αυτή αλλά και στο πως θα αντιμετωπίσει τις, τυχόν, κριτικές ή αναιρετικές ερμηνείες της από διαφορετικές οπτικές γωνιές και από διαφορετικές κοινωνικές-πολιτικές ομάδες που εμφανίζονται να επιδιώκουν την κριτική αναπροσαρμογή του όρου στις δεδομένες κοινωνικές ιδιαιτερότητες ή ακόμη και την απόλυτη αποδόμηση του όρου με στόχο την επαναθεμελίωσή του πάνω σε διαφορετικές κοινωνικο-οικονομικο-πολιτικές διαστάσεις.

     Η πολιτειακή αγωγή θα προσλάβει διαφορετικές διαστάσεις στις ελληνικές πόλεις-κράτη και στις επιμέρους πολιτειακές επιλογές τους. Ο χώρος, ο χρόνος και η κοινωνική διάσταση των επιμέρους «πολιτειών» θα καθορίσει διαφορετικά πλαίσια μέσα στα οποία θα καθοριστεί αυτό που πρέπει να μεταλαμπαδευτεί στις επόμενες γενιές. Η Σπάρτη θα εστιάσει την αγωγή των ελεύθερων σπαρτιατών στη σωματική ρώμη, στη συλλογική (πολιτική) συνείδηση και στη διαφύλαξη της παράδοσης (Πλούταρχος: Λυκούργος και Περί παίδων αγωγής, 3b επ.). Η Αθήνα θα συγκροτήσει τη συλλογική της ταυτότητα μέσα από την παιδεία των πολιτών της, πάνω στην οποία θα στηριχθεί το αθηναϊκό «θαύμα». Οι αθηναίοι πολίτες διδάσκονται στο κοίλον των θεάτρων την κληρονομική τους υπεροχή (μύθος αυτοχθονίας – φυλετική ιδιαιτερότητα και γενετική ανωτερότητα, Ευριπίδης: Ίων) αλλά και την πολιτειακή τους, ιδεολογική - πολιτική και πολιτισμική, επικυριαρχία στο σύνολο του ελληνικού περιβάλλοντος (Αισχύλος: Ευμενίδες, Σοφοκλής: Οιδίπους επί Κολονώ, Ευριπίδης: Ικέτιδες κ.α.). Η Αθήνα αρέσκεται να αυτοθαυμάζεται, η Πόλις έχει γίνει πρότυπο πολιτειακής οργάνωσης για τις άλλες πόλεις, η αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας εδράζεται πάνω στους άξονες της ιδιαιτερότητας του πολιτεύματος, του σεβασμού της ατομικότητας στην προσωπική ζωή και στην ανάδειξη της αξιοκρατίας ως κυρίαρχου εργαλείου για την ορθή λειτουργία του πολιτεύματος. Το παιδαγωγικό πρόγραμμα της θριαμβεύουσας δημοκρατίας αποτελεί τον βασικό κοινωνικοποιητικό φορέα για την ομαλή μεταβίβαση της «κυριαρχίας» του δήμου από γενιά σε γενιά (Θουκυδίδης: Ιστορία – επιτάφιος λόγος του Περικλή).

     Η μετατόπιση της συζήτησης σε ευρύτερα πλαίσια και η μετάλλαξη της Αθήνας σε «κοσμόπολη» θα μεταβάλλει και το παιδαγωγικό παράδειγμα που – σταδιακά – θα υπονομεύσει το δημοκρατικό περιβάλλον. Οι σοφιστές με την προσφορά που τους γίνεται από την Πόλη που θεωρεί ότι όλοι οι ελεύθεροι πολίτες μετέχουν της Αιδούς και της Δίκης και, συνεπώς, από τη φύση τους έχουν το δικαίωμα να απαιτούν μερίδιο στην εξουσία (Πλάτων: Πρωταγόρας 320d επ.), θα δυναμιτίσουν τα θεμέλια της πολιτειακής παιδείας εισάγοντας στη συζήτηση σχετικιστικά επιχειρήματα που ξαναδιαπραγματεύονται όρους που μέχρι τότε θεωρούνταν δεδομένοι. Έννοιες όπως «Φύση», «Νόμος», «ισότητα», «δικαιοσύνη», «αρετή», «γνώση» κ.α., θα μετατοπιστούν σε ένα περιβάλλον ισχυρής αμφισβήτησης και ξανανοηματοδότησης (Πλάτων: Πολιτεία – παιδαγωγικό πρόγραμμα των φιλοσόφων-βασιλέων, 509 επ., Πλάτων: Νόμοι 641b, 765 επ. - παιδαγωγικό πρόγραμμα, Αριστοτέλης : Πολιτικά 1337a επ., Αριστοτέλης: Ηθικά Νικομάχεια 1114b επ.)   έτσι ώστε να παραχωρήσουν χώρο στην αμφισβήτηση των πολιτικών και κοινωνικών δεδομένων. Η εμπειρία του πελοποννησιακού πολέμου θα θέσει σε αμφιβολία τα επιτεύγματα της δημοκρατίας και θα οδηγήσει σε μία στείρα κριτική, έναν εκχυδαϊσμό της πολιτικής ζωής και στην αναζήτηση της «ανακούφισης» μέσα από τους στίχους των κωμωδιών. Ο πολίτης δεν «διδάσκεται» πλέον στο θέατρο, ο πολίτης διασκεδάζει χλευάζοντας τον εαυτό του και οδηγούμενος σε μία αυτό-αναίρεση που θα τον οδηγήσει στην παθητικότητα, στην απαισιοδοξία και στην αναζήτηση πρόσκαιρων ηδονών και εύπεπτων πολιτισμικών λύσεων (Αριστοφάνης: Εκκλησιάζουσαι, Σφήκες, Ιππής, Λυσιστράτη κ.α.). Η πανίσχυρη αυτοκρατορία που θα ανατείλει, θα μεταβάλλει, ριζικά, και το πολιτειακό περιεχόμενο της νέας εκδοχής της παιδείας, αυτής  των ηγεμόνων.

      Στην εποχή των αυτοκρατοριών, όπως είναι φυσικό, η παιδεία παίρνει άλλη διάσταση. Ο απουσιάζων «πολίτης» παραχωρεί, δια της βίας, τη θέση του στον αυτοκράτορα. Το «πολιτικό» καθήκον που ψυχορραγεί στις τελευταίες αναλαμπές της ρωμαϊκής δημοκρατίας (Cicero, De  RePublica, ενύπνιο του Σκιπίωνα, VI-9 επ.) θα αντικατασταθεί με τη λατρεία του αυτοκράτορα. Η ανάγκη για μια ισχυρή κεντρική εξουσία σε ένα αχανές κράτος θα εξορίσει την «πολιτική συμμετοχή» από το παιχνίδι. Το πολιτειακό μόρφωμα που θα ακολουθήσει απαιτεί μία προσωπικότητα που θα είναι σε θέση να το υπερασπιστεί απέναντι στους εχθρούς του και να συναρμόσει τις αντιθέσεις του. Η κληρονομιά των αρχαίων φιλοσόφων θα μετατραπεί σε εργαλείο για την «παίδευση» του Ενός. Η αρχή θα γίνει με την εξέλιξη (και κυριαρχία) της στωικής σκέψης και τη θέση της στην υπηρεσία των ηγεμόνων (π.χ. Ποσειδώνιος). Ο στωικός σοφός θα είναι ο ηγεμόνας ή ο σύμβουλος του ηγεμόνα και η φιλοσοφία παίρνει τη θέση υποτακτικού στη σχέση της με την εξουσία. Η Επιστολή προς Νικοκλέα του Ισοκράτη θα αποτελέσει πρότυπο διάπλασης μιας αυτοκρατορικής ηθικής όπως και τα συγγράμματα που τονίζουν τα καθήκοντα των κυβερνώντων (Παναίτιος: Περί του καθήκοντος, Cicero: De officiis). Λίγο αργότερα, οι Παράλληλοι Βίοι του Πλούταρχου (-120 μ.Χ.) θα αναδείξουν τον ρόλο της προσωπικότητας στην ιστορία και τις ηρωικές μορφές που ανάδειξαν – κυρίως – νομοθετικό έργο (Νουμάς – Λυκούργος, Ποπλίκολας – Σόλων ) αλλά και ξεχωριστές ηγετικές ικανότητες (Περικλής – Φάβιος Μάξιμος, Ρωμύλος – Θησέας, Κίμων – Λούκουλος κ.α.). Η Res Pulica έχει  εγκαταλείψει τη θέση της στο Imperium Romanum και η αυτοκρατορική ηθική αρχίζει να κλυδωνίζεται σοβαρά από την αλαζονεία και τη διαφθορά των «θεών επί της γης».

     Η δεύτερη φάση της αυτοκρατορίας θα  παρουσιάσει, περισσότερο, μιαν αγωνιώδη προσπάθεια των φιλοσόφων να περιορίσουν τις ακρότητες της εξουσίας παρά τη συγκροτημένη ανάδειξη ενός τρόπου ορθής διακυβέρνησης. Ο  Seneca με τα έργα του Αποκολοκύνθωση και Περί Μεγαθυμίας (Apocolocyntosis - De Clementia) προσπαθεί – μάταια – να επαναφέρει τον μαθητή του και αυτοκράτορα (Νέρων) σε ένα δρόμο όπου κυρίαρχος θα είναι ο Λόγος και η Ηθική. Η αυτοκρατορία έχει να διασχίσει ένα δύσβατο μονοπάτι και να αντιμετωπίσει τα σημάδια μιας νέας εποχής. Ο Μάρκος Αυρήλιος (121-180 μ.Χ.), ο φιλόσοφος-βασιλιάς, θα αναρωτηθεί: πως είναι δυνατόν να κυβερνηθεί μία αυτοκρατορία που δεν είναι «πολιτεία» (Μ. Αυρήλιος: Των εις Εαυτόν, Α-ιδ, Ι-στ, κ.α.); Η επικούρεια ηθική του προοιωνίζει, μέσα σ’ ένα σύμπαν πολυπολιτισμικό, αυτό που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ανακαλύψει πλέον στην πολιτεία. Ο ρωμαίος πολίτης (δικαίωμα που θα απονεμηθεί σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μετά το διάταγμα του 212 μ.Χ. του Caracalla), πολίτης της οικουμένης, δεν έχει λόγο να στραφεί προς την εξουσία που αποστρέφει το πρόσωπό της από αυτόν. Οι εμφύλιες συγκρούσεις, το περίπλοκο ζήτημα των τοπικών αρμοδιοτήτων και της απονομής ενός πολυδαίδαλου δικαίου σε συνάφεια με τις βαρβαρικές εισβολές θα αναγκάσουν τον ρωμαίο πολίτη να απεμπολήσει τα «επίγεια» δικαιώματά του και να στρέψει το βλέμμα του σε άλλους παράδεισους. Η αυξανόμενη επιρροή των ανατολικών δοξασιών και η ανάμειξή τους με την χριστιανική κοσμοαντίληψη θα αλλάξουν για ακόμη μία φορά τόσο την πολιτειακή μορφή όσο και την επιδιωκόμενη (σε νέες κοινωνικοποιητικές βάσεις) παιδεία.

Βιβλιογραφία:

[πέρα από τα κείμενα που αναφέρονται παραπάνω και που θεωρούνται κλασικά για το υπό συζήτηση αντικείμενο, μπορείτε να πάρετε παραπέρα πληροφορίες και από τα παρακάτω:

W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, Αθήνα,  ΜΙΕΤ, 1983.

C.Meier, Η πολιτική τέχνη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1997.

.J. Rose, Ιστορία της Λατινικής Λογοτεχνίας, τ.Ι-ΙΙ, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1993.

Ακαδημία Αθηνών, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία-Μελέτες για το πολίτευμα και την Ιδεολογία των Αθηναίων, Ακαδημία Αθηνών: Δημοσιεύματα της Επιτροπής Ερευνών,  τ.2, Αθήνα, 1995.

Β. Κύρκος, Αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός και σοφιστική, Αθήνα, Παπαδήμας, 1993.

Ι. Τουλουμάκος, Η θεωρητική θεμελίωση της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα, Παπαζήσης, 1979.

Αντρέ Μπονάρ, Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός – Από την Ιλιάδα στον Παρθενώνα, τ. Α΄, Αθήνα, Θεμέλιο, 1985. 

E. Hamilton, Ο Ελληνικός Τρόπος, Αθήνα, Ανατολικός, 2004.

W. Jaeger, Παιδεία (τρίτομο), εκδ. Παιδεία, Αθήνα, 1959.

H. Marrou, Ιστορία της εκπαίδευσης στην αρχαιότητα, Ο ελληνικός κόσμος (τ. Α΄), Δαίδαλος – Ζαχαρόπουλος, Αθήνα, 2008.