Η κρίση της αρχαϊκής εποχής και οι λύσεις που προτάθηκαν: από τους τυράννους στους νομοθέτες.

      Οι Έλληνες, ήδη κατά τον 12^ο αιώνα πΧ, είχαν αναπτύξει επαφές με πολλές περιοχές εκτός της ηπειρωτικής Ελλάδας και τα αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν την επαφή τους με άλλους λαούς. Είχε αναπτυχθεί μια πρώτη μορφή εμπορίου και οι ανταλλαγές περιλάμβαναν  ένα μεγάλο μέρος της Ανατολής. Η Αίγυπτος, η Συρία, η Κύπρος, η Κρήτη και η Βαλτική ήταν προορισμοί που αντανακλούσαν την επαφή  με «άλλους» πολιτισμούς. Η Ιαλυσός της Ρόδου, το Εμπορειό της Χίου και το Λευκαντί της Εύβοιας, μαζί με τα ευρήματα της Περατής  στην Αττική, αποκαλύπτουν μια εικόνα αυτού του Ελλαδικού χώρου, που κάθε άλλο παρά  αποκομμένος και φτωχός είναι.[1]

     Η  «ελληνικότητα», μέχρι τον 6^ο αιώνα πΧ,  ήταν θέμα της ίδιας της κοινότητας. Ο αυτοπροσδιορισμός αυτός δεν είχε καμία σχέση με το γεωγραφικό χώρο που είχε καθορισθεί ως τόπος κατοικίας.  Ήδη μέχρι τον 8^ο αιώνα πΧ το «ελληνικό» στοιχείο ακμάζει σχεδόν σε όλη τη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο. Από το Εμπόριον, την Αγάθη, τη Μασσαλία και τη Ρόδη, στις νότιες ακτές της Γαλλίας, στην Κυρήνη, τα Ταύχειρα , την Απολλωνία και τη Ναυκρατίδα, στις ακτές της Β. Αφρικής και από εκεί  στην Πάφο, τους Σολούς της Κύπρου, τις αποικίες της Μ. Ασίας και την Σινώπη, την Αμισό, την Ερμόνασσα, τους Κήπους, το Παντικάπαιον, το Νυμφαίον, τη Θεοδοσία, την Ολβία, την Ίστρο, την Καλλατίδα, την Οδησσό, την Απολλωνία, το Βυζάντιο, στον Εύξεινο Πόντο και τα Στενά, τα Άβδηρα, τη Μαρώνεια, τη Νεάπολη, την Αμφίπολη,  στη Θράκη και τη Μακεδονία, από την Επίδαμνο και την Απολλωνία στο Φάρο, την Ίσσα, τα Κόρκυρα, στις Ιλλυρικές ακτές, σε ολόκληρη την Κεντρική και Ν. Ιταλία μέχρι τις Πιθηκούσες και την Αλαλία στη Κορσική και τόσες άλλες, οι κοινότητες αυτές προσδιοριζόντουσαν μέσα από τη χρήση της ελληνικής γλώσσας, την αναγνώριση κοινών θεοτήτων και συγκεκριμένων τρόπων λατρείας και την επίκληση κοινών προγόνων.[2]

     Οι άποικοι διατηρώντας βασικά στοιχεία των παραδόσεων ήλθαν σε επαφή με ένα περιβάλλον που δεν ήταν, πάντοτε, εχθρικό. Η περίπτωση της Κυρήνης, όπως την παρουσιάζει ο Osborne, [3] αλλά και η προσέγγιση των Ελλήνων με τους Αιγυπτίους, όπως την παρουσιάζει ο Ηρόδοτος - παρά την αρχική τους αντιπάθεια για τους ξένους - επιβεβαιώνουν τα παραπάνω. Στην περίπτωση, μάλιστα, του Πρωτέα [4]παρουσιάζεται πλήρης αντιστροφή των δεδομένων και εμφανίζεται ο άρχων της Αιγύπτου να υπεραμύνεται του παραδοσιακού - για τους Έλληνες -  θεσμού της φιλοξενίας. Λέγει δε χαρακτηριστικά : " Αν δεν τηρούσα με αυστηρότητα την αρχή να μη σκοτώνω κανένα ξένο που ο άνεμος τον ρίχνει στις ακτές της χώρας μου θα σε είχα τιμωρήσει , παλιάνθρωπε, (ομιλεί στον Πάρι-Αλέξανδρο) για όσα έκανες στον Έλληνα, που ανταπόδωσες τη φιλοξενία με μια τόσο φοβερή πράξη ". Μάλιστα, κατά τον Ηρόδοτο, οι όποιες αγριότητες οφείλονται  στην απρεπή συμπεριφορά των φιλοξενουμένων.[5]

     Όμως , η στάση των Αιγυπτίων απέναντι στους Έλληνες χαρακτηρίζεται ακόμη καλύτερα από τη συμπεριφορά του Αμάσιδος και την ίδρυση της Ναυκρατίδος. Κατά τον Ηρόδοτο, ο Άμασις έτρεφε μεγάλη συμπάθεια για τους Έλληνες  και για τον λόγο αυτόν τους παραχώρησε μια έκταση για να ιδρύσουν την πόλη Ναυκρατίδα.[6] Σε αυτούς που δεν ήθελαν να εγκατασταθούν μόνιμα τους παραχώρησε χώρους για τους βωμούς και τα ιερά τους. Το «Ελλήνιον» υπήρξε το σημαντικότερο από αυτά και ήταν καρπός κοινής προσπάθειας Ιώνων (Χίος - Τέως - Φώκαια - Κλαζομενές ), Δωριέων (Ρόδος - Κνίδος - Αλικαρνασσός - Φασηλίς) και Αιολέων (Λέσβος).  Παράλληλα, είναι και απόδειξη ότι, έστω και περιορισμένα, υπολανθάνει μία τάση συγκρότησης κοινής 'ελληνικής' συνείδησης, όπως γίνεται, άλλωστε, καταφανές στην περίπτωση των Μαντείων.[7]

     Οι Έλληνες της αρχαϊκής περιόδου φαίνεται να μην αναφέρονται καθόλου στους Σκοτεινούς αιώνες, όμως εκμεταλλευόμενοι το κενό που υπάρχει και που, κατά τον Osborne,[8] έξυσε καλά το πινάκιο, μπόρεσαν και έγραψαν τις απαρχές τους και δημιούργησαν το παρελθόν τους όπως το επιθυμούσαν. Αυτό έγινε με τη δημιουργία όλης αυτής της φιλολογίας και παράδοσης περί μεταναστεύσεων. Αυτή υπήρξε η πρώτη προσπάθεια συγκρότησης μιας συλλογικής ταυτότητας και επινόησης του Εαυτού. Οι Έλληνες θα ζήσουν μέχρι τα τέλη του 6^ου πΧ  αιώνα απερίσπαστοι, χωρίς να αντιμετωπίσουν κανένα, ουσιαστικά, κίνδυνο από πουθενά και αναπτύσσοντας ολοένα και περισσότερο τις εμπορικές σχέσεις τους με γειτονικούς λαούς για τους οποίους δεν υπήρχε κανένα ίχνος αποστροφής. Η ιδιαίτερη σχέση με ορισμένους λαούς (π.χ. Φοίνικες )[9] θα οδηγήσει στοχαστές να αναγνωρίσουν τη μεγάλη επίδραση των λαών αυτών, φτάνoντας στο σημείο να αποδεχθούν ίδρυση και  εκμετάλλευση πόλεων στην Ελλάδα από τους ξένους.[10]  Συνοπτικά, θα μπορούσαμε να θέσουμε σε αμφιβολία τον όρο «κρίση της αρχαϊκής εποχής» μιας και το πραγματολογικό υλικό που ανακαλύπτεται συνέχεια, μας αποκαλύπτει μια «Ελλάδα» που, μάλλον, ευημερεί, αναπτύσσει πολυδιάστατες εμπορικές και κοινωνικές σχέσεις με άλλους λαούς και αρχίζει να συσσωρεύει έναν πλούτο που θα γίνει αφενός μεν, αντικείμενο ιδιοποίησης από ορισμένες οικογένειες, αφετέρου δε θα αποτελέσει το έδαφος πάνω στο οποίο θα αναπτυχθεί η αντιπαλότητα (σε επίπεδο εξουσίας) των παραδοσιακών μεγαλογαιοκτημόνων και των ομάδων που θα ασχοληθούν με τη ναυτιλία και το εμπόριο. Η σύγκρουση αυτή θα αναδείξει και ένα τρίτο πολιτικό στοιχείο (ασθενές στην αρχή) τον μετέπειτα «δήμο». Η σύγκρουση που διαφαίνεται στον ορίζοντα θα αντιμετωπιστεί με διαφορετικούς τρόπους στις κατα τόπο ιδιαιτερότητες. Όπως και να ερμηνευθεί, όμως, θα αποτελέσει τον κύριο παράγοντα εμφάνισης των «επιλέκτων» ατόμων που θα μείνουν στην ιστορία ως νομοθέτες ή ως τύραννοι.

    

     Η κινητικότητα που έχει ξεκινήσει από τον 8^ο αιώνα πΧ, δημιουργεί νέα δεδομένα που σχετίζονται άμεσα με την ανάπτυξη του εμπορίου, κυρίως στο Αιγαίο και την Ιταλία. Η ύπαρξη ναυτικών δυνάμεων και η επέκταση του εμπορίου πιθανολογεί μια σχέση μεταξύ των παραθαλάσσιων αυτών περιοχών και της εμφάνισης του φαινομένου της Τυραννίας. Δεν είναι τυχαίο ότι τα καθεστώτα αυτά ανέπτυξαν ιδιόμορφες σχέσεις και μια πρώτη μορφή «διεθνούς» δικαίου.[11] Τα οικονομικά συμφέροντα και οι πολιτικές επιδιώξεις των τυράννων συντελούν έτσι ώστε να μετατοπισθεί το πολιτικό σκηνικό σε ένα ευρύτερο γεω-πολιτικό πλαίσιο.[12] Από το 750 έως το 650 πΧ, η Ομηρική Ελλάδα αποτελεί πλέον παρελθόν. Η έκρηξη των εμπορικών ανταλλαγών και εξερευνήσεων διεύρυνε τα γεωγραφικά όρια της ελληνικής γνώσης και οδήγησε στην 'εκ νέου' ανακάλυψη πολλών χωρών.[13] Την εποχή του Κύψελου και του Περίανδρου, για παράδειγμα, οι Κορίνθιοι ήλθαν, μέσα από τις εμπορικές τους σχέσεις, σε επαφή με τη Μεσοποταμία και την ανατολική τέχνη, με το Trebeniste, την Επίδαμνο και την Απολλωνία στη Αδριατική, με τα μεταλλεία του Δαμαστίου στο Βορρά, με το Σίγειο της Τρωάδας, την Ποτίδαια και άλλα μέρη . Ο Περίανδρος διατήρησε σχέσεις με τους μονάρχες που κυριαρχούσαν στον εξω-ελλαδικό χώρο και δεν είναι τυχαίο το ότι την εποχή του ιδρύθηκε η Ναύκρατις στην Αίγυπτο, ούτε το ότι ο διάδοχός του [14] φέρει ένα όνομα που συναντάται σε τρεις βασιλείς της 26^ης δυναστείας της Αιγύπτου ( Ψαμμήτιχος ). Ακόμη, είναι γνωστή η περιβόητη σχέση του Περίανδρου με τον Θρασύβουλο και τη Μίλητο.  Ο Ηρόδοτος περιγράφει χαρακτηριστκά το επεισόδιο μεταξύ των δύο τυρράνων. Ο πρώτος (βρισκόμενος στην πλέον συντηρητική του φάση) έστειλε απεσταλμένο στον δεύτερο ζητώντας από αυτόν να του δώσει συμβουλές για το πως θα πρέπει να πολιτευθεί από τότε και στο εξής μέσα στην Κόρινθο. Η «συμβολική» απάντηση του Θρασύβουλου, αναδεικνύει όχι μόνο τη στενή (πολλές φορές, οικογενειακή) επαφή μεταξύ αυτων των ηγεμόνων αλλά και τη στενότερη, ιδεολογική (θα λέγαμε) προσέγγισή τους από τη στιγμή που στον ελλαδικό χώρο αρχίζει να αλλάζει  η κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα.[15] Οι «τύραννοι» που αναδείχτηκαν, καταρχάς, ως τα πρόσωπα εκείνα που είχαν σαν αποστολή τη θεμελίωση της ειρήνης και της ηρεμίας μέσα στις πόλεις-κράτη όταν άρχιζαν να αναδύονται σοβαρότατα προβλήματα οικονομικής και πολιτικής φύσεως, σταδιακά μεταλλάσσονται σε αποκλειστικούς διαχειριστές της εξουσίας, εγκαταλείποντας το παραδοσιακό πρόσωπο με το οποίο πολλοι από αυτούς έμειναν γνωστοι («διαλλακτές»[16], «αισυμνήται»[17]) στην ιστορία. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι ο Πεισίστρατος εμφανίστηκε ως «εναλλακτική» λύση στη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ παράλιων (Μεγακλής) και πεδινών (Λυκούργος) στην Αττική, ομάδων που, σίγουρα, αντιπροσώπευαν διαφορετικά οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα της εποχής και στη σύγκρουση των οποίων πιθανότατα υποβόσκει η πρώτη αντιπαράθεση των ανθρώπων που ασχολούνταν με τη ναυτιλία και των παραδοσιακών γεοκτημόνων.[18] Ο τύραννος θα επωμισθεί το καθήκον της επίλυσης της σύγκρουσης και της επαναφοράς της ειρήνης στην πόλη αλλά στην πορεία, η ασφυκτικά συγκεντρωτική εξουσία που θα ασκήσει θα τον οδηγήσει στην υπέρβαση των ορίων και την ολοκληρωτική κατάχρηση της εξουσίας. Η (μεταγενέστερη) αντιπάθεια προς τον θεσμό της τυραννίας δεν θεμελιώνεται μόνο στο ότι αυτή χρησίμευσε, πολλές φορές, στον έλεγχο της παραδοσιακής αριστοκρατίας από ένα μεγάλο τμήμα του λαού που δεν αποτελείται, αποκλειστικά, από τους ακτήμονες αλλά και από ανθρώπους που είχαν αρχίσει να πλουτίζουν από τη ναυτιλία και το εμπόριο. Έτσι παρατηρούμε ότι ο Σόλων (που εντάσσεται από τους αρχαίους στον κύκλο των τυράννων-νομοθετών) θα νομοθετήσει, έχοντας ως κύριο στόχο, την εισαγωγή και άλλων κοινωνικών ομάδων στην εξουσία. Ο πλούτος, ασχέτως προέλευσης, θα αποτελέσει πλέον την ειδοποιο διαφορά που θα χαρακτηρίσει τις μεταγενέστερες εποχες και θα απαξιώσει τον θεσμό της τυρανίας. Ο Σόλων, όπως και ο Λυκούργος, άλλωστε, θα βρεθούν μπροστά στο τραγικό, για την εποχή, δίλημμα της παραμονής ή εγκατάλειψης της πόλης τους προκειμένου να μη δώσουν τροφή για περαιτέρω συγκέντρωση της εξουσίας στο πρόσωπό τους αλλά και  απόδοσης ενός «μυθικού» περιεχομένου στη νομοθεσία τους.[19]

     Όταν ο θεσμός του τυράννου θα αρχίσει να λειτουργεί ως τροχοπέδη για την αναπτυξη της κοινωνίας  ή όταν τα πιο λαϊκά στρώματα πάρουν στα χέρια τους την εξουσία, ο θεσμός του τυράννου θα αποκτήσει το ακραίο, αυταρχικό,  περιεχόμενο που θα έχει την κλασική εποχή.  Οι Ίωνες, προτιμούν την τυραννία επειδή είναι το μόνο ανάχωμα κατά της δημοκρατίας, σε τέτοιο σημείο, μάλιστα, που θα θεωρηθούν εντελώς αφερέγγυοι και δουλοπρεπείς ακόμη και από τους απολίτιστους της εποχής τους Σκύθες.[20] Η ταξική δομή της κλασικής πόλης αναγνωρίζει στο πρόσωπο του τύραννου την προστασία των ολίγων -  μέσω της συνδρομής του Πέρση βασιλιά – απέναντι στον δήμο.[21] Αντίθετα, ο Θησέας (Αθήνα), παρότι βασιλιάς, εμφανίζεται στο έργο του Ευριπίδη Ικέτιδες ως υπέρμαχος της δημοκρατίας και της συμμετοχής του δήμου στις αποφάσεις, απέναντι στο επιχείρημα του αγγελιαφόρου του βασιλιά-τυράννου των Θηβών ότι είναι αδιανόητο για έναν βασιλιά να ζητά τη γνώμη του όχλου![22] Δεν είναι, γι’  αυτό το λόγο, τυχαίο ότι στα ονόματα των επτά σοφών της αρχαιότητας συναντάμε αρκετά γνωστών τυράννων. Θα περάσει αρκετός καιρός μέχρις ότου ο Πλάτωνας, θεμελιώνοντας, θεωρητικά και φιλοσοφικά, το επιχείρημα κατά της τυραννίας, θα επαναφέρει στις ορθές (μεταγενέστερες), πολιτικές του διαστάσεις το φαινόμενο της τυραννίας.[23]

     Για τον κοσμοπολιτισμό των τυράννων  είναι χαρακτηριστική και η περίφημη εξωτερική πολιτική του Πεισιστράτου που οδήγησε το εξωτερικό εμπόριο της Αθήνας μέχρι την Ετρουρία και τη Ν. Ρωσία. Δεν είναι, επίσης, τυχαίο ότι ο μύθος της φυγάδευσης στο  εξωτερικό και της ηρωϊκής επιστροφής, θα αποτελέσει - και στην περίπτωση των τυράννων - το κεντρικό σημείο  υποστήριξης της «φυλετικής» υπεροχής των γενεών των (Ο Κύψελος γλιτώνει από τους Βακχιάδες φυγαδευμένος στο εξωτερικό) όταν, πλέον, θα αρχίσει να αντιστρέφεται ο ρόλος τους.[24] Αυτός ο «πρίγκιπας-έμπορος», όπως τον αποκαλεί η Mossé, φαίνεται να είναι μια από τις αιτίες της, προσωρινής, επικράτησης μιας "κοσμοπολιτικής-οικουμενικής"[25] συνείδησης που πραγματώνεται με μέτρα προς εξάλειψη του «τοπικισμού» (Πεισίστρατος) ή των «φυλετικών υπερβολών» ( Κλεισθένης, Σικυών )[26] και που εξυπηρετεί, αναμφισβήτητα, τα μεσοπρόθεσμα συμφέροντα των τυράννων[27]. Παράλληλα με τη λογική αυτή και σε πλήρη αρμονία μαζί της, κινείται το πνεύμα της ελληνικής «φιλοξενίας», όπως χαρακτηριστικά το συναντάμε και στον Ησίοδο, και το οποίο θα αποτελέσει το κύκνειο άσμα για την εποχή και την ανάδειξη του φαινόμενου της τυραννίας.

                ----------------------------------------------------------

 Βιβλιογραφία:

1. Ευριπίδης, Ικέτιδες, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων-Eλληνικός Eκδοτικός Oργανισμός,  Αθήνα, χχ.
2. Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων-Eλληνικός Eκδοτικός Oργανισμός,  Αθήνα,, χχ.
3. Ράμφος Σ., «Ο τυραννικός άνθρωπος» στο Υπόμνημα στη Φιλοσοφία, τ. 2, εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2005
4. Robin Osborne, Η Γέννηση της Ελλάδας, Οδυσσέας, Αθήνα, 2000.
5. M.M.Austin - P.V.Naquet, Οικονομία και Κοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα, Δαίδαλος-Ζαχαρόπουλος, 1998.
6. A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , εκδ. Καρδαμίτσας, 1982.
7. Marie Françoise Baslez, L' Etranger dans la Grèce antique , Realia, Παρίσι, 1984.
8. Claude Mossé, Οι Τύραννοι στην Αρχαία Ελλάδα, εκδ. Το Άστυ, Αθήνα, 1989.
9. Lidell-Scott, Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
10. Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων-Eλληνικός Eκδοτικός Oργανισμός,  Αθήνα, χχ.
11. Πλούταρχος, Βίοι Σόλωνα -  Λυκούργου, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων-Eλληνικός Eκδοτικός Oργανισμός,  Αθήνα, χχ.
12. Πλάτων, Γοργίας, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα,χχ.
13. Πλάτων, Πολιτεία, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα, χχ.

 

---

[1] Robin Osborne, Η Γέννηση της Ελλάδας, Οδυσσέας, Αθήνα, 2000, σσ. 54-61.

[2] Robin Osborne, Η Γέννηση της Ελλάδας, σ. 36.

[3] Robin Osborne, Η Γέννηση της Ελλάδας, σσ.  37-51.

[4] Ηροδότου, Ιστορίαι,  Β-115, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων,  ΕΕΟ, χχ.

[5] Ηροδότου, Ιστορίαι,  Β-119, 120.

[6] Ηροδότου, Ιστορίαι,  Β-178,179,180.

[7] Η καταστροφή του  παλαιού Ναού των Δελφών  και η αναζήτηση εισφορών για την επιδιόρθωσή του είναι, επίσης,  ένα τέτοιο παράδειγμα. Εδώ μάλιστα παρατηρούμε να συμμετέχουν και  εξω-ελλαδικοί παράγοντες, όπως ο Άμασις της Αιγύπτου. Ηρόδοτου Ιστορίαι, Β-180. Για τη λειτουργία των Μαντείων, αλλά και για την αυξανόμενη απαξίωσή τους , λόγω της στάσης των κατά την περίοδο των Περσικών πολέμων, στο Walter Burkert, Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, Καρδαμίτσας, Αθήνα, 1993, σσ. 251 - 260.

[8] Robin Osborne, Η Γέννηση της Ελλάδας, σ.  76.

[9] Για τους Φοίνικες υπάρχει και αντίθετη άποψη,  M.M.Austin - P.V.Naquet, Οικονομία και Κοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα, Δαίδαλος-Ζαχαρόπουλος, 1998, σσ. 71-72.

[10] Ηρόδοτου Ιστορίαι, Β-44, 54-56, Δ-147, Ε-57-58.

[11] Οι 'διεθνείς' σχέσεις μεταξύ των τυράννων θα επιβιώσουν για αρκετό χρόνο ακόμη και τις βλέπουμε ακόμη και κατά τους Περσικούς πολέμους, ως αφορμή για την επίθεση των Καρχηδονίων στη Σικελία, βλ. σχετικά A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , εκδ. Καρδαμίτσας, 1982, σ. 182, και στο Marie Françoise Baslez, L' Etranger dans la Grèce antique , σ. 70.

[12] Claude Mossé, Οι Τύραννοι στην Αρχαία Ελλάδα, εκδ. Το Άστυ, Αθήνα, 1989, σ. 16.

[13] A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , εκδ. Καρδαμίτσας, 1982, σ. 11.

[14] A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , σσ. 59, 69, 154-156.

 - M.M.Austin- P.V. Naquet,  Oικονομία και Κοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα, για την ίδρυση της Ναυκρατίδος, σ. 103.

[15] Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Ε 92-95.

[16] Ο όρος εμπεριέχει την έννοια της αλλαγής στα αξιώματα και της ρύθμισης των καταστάσεων, Lidell-Scott, Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και   Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία, 38.4 επ.

[17] Ο όρος έχει πολλαπλές ερμηνείες, αλλά σίγουρα εμπεριέχει και την έννοια του «εκλεγέντος» νομοθέτη. Οι Lidell-Scott, στην ερμηνεία του όρου περιλαμβάνουν αυτή του «αιρετού τυράννου», όπως και την, επίσης, αριστοτελική ερμηνεία του «εκλεγμένου μονάρχη», Πολιτικά, 1285, 1295.

[18] Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Α 59-60.

[19] Πλούταρχος, Βίοι Σόλωνα -  Λυκούργου.

[20] Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Δ 136 επ.

[21] Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Δ 136 επ.

[22] Ευριπίδης, Ικέτιδες.

[23] Πλάτων, Γοργίας (διάλογος Σωκράτη – Καλικλή) και Πολιτεία (στο τελευταίο βιβλίο, με τη ψυχολογική συνιστώσα της πολιτικής εμφάνισης της τυραννικής μορφής εξουσίας)

[24] A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , σσ. 62-63, και στο R. Osborne, Η  Γένεση της Ελλάδας, σ.287, για την ανασκευή της σειράς των μοναρχών στη Μυτιλήνη.

[25] Ηρόδοτου, Ιστορίαι, Α 61-62, , για τις σχέσεις Πεισίστρατου - Λίγδαμη.

[26] Είναι εντυπωσιακή η ανταπόκριση, σχεδόν από όλο τον τότε γνωστό κόσμο, για τους γάμους της Αγαρίστης, κόρης του Κλεισθένους της Σικυώνος και το προσκλητήριο των Ελλήνων, Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Ζ126-127.

[27] A. Andrewes,  Η Τυραννία στην Αρχαία Ελλάδα , σσ. 83 και156.  Για μία παρόμοια προσέγγιση των ιδεολογημάτων της εποχής των τυράννων και στο Jonathan Hall, Ethnic Identity in Greek antiquity, σ. 14.