Πεδίο 4/  Ενότητα 4.2

 Από τη φυλετική στην πολιτική κοινωνία.

     Ο όρος «πολίτης» πρόκειται να αποτελέσει κεντρικό σημείο των διαλέξεων-συζητήσεων του παραπάνω πεδίου. Η ιστορικότητα του όρου καθώς και οι  προϋποθέσεις και συνθήκες κάτω από τις οποίες τον συναντάμε στην πολιτική φιλοσοφία (κατεξοχήν) αλλά και στην ιστορία των «συνταγματικών» κειμένων [όπου και με όποια μορφή συναντώνται στην ιστορία της ανθρωπότητας] μας επιτρέπουν να  διατυπώσουμε την άποψη ότι το «πολιτικό» στοιχείο που προσδιορίζει την έννοια δεν υπήρχε πάντοτε και δεν υπάρχει σε όλες τις περιόδους της ιστορίας. Ακόμη και σήμερα, παρατηρούμε ευρύτατες περιοχές στον πλανήτη μας όπου ο όρος δεν αντιπροσωπεύει απολύτως καμία πολιτική ιδιότητα/ταυτότητα και, κυρίως, δεν αποδίδει οποιαδήποτε πλεονεκτήματα στον ευαίσθητο τομέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

     

     Η λέξη «πόλις» συναντάται από πολύ νωρίς στην αρχαία ελληνική πεζογραφία και ποίηση με διάφορες μορφές. Παράλληλα, οι όροι: «πολιστής» (ιδρυτής πόλης), «πολιταρχέω» (διοικώ την πόλη), «πολισσόος» (φύλακας της πόλης), «πολιτεύω» (είμαι πολίτης μιας πόλης), «πολιτίη» (πολιτεία) κ.α., εμφανίζονται ως παράγωγα της παραπάνω λέξης. Ο όρος «πολιήτης» (πολίτης) εμφανίζεται ήδη στην Οδύσσεια (Η, 131) για να περιγράψει τους κατοίκους της χώρας των Φαιάκων. Ο Οδυσσέας, έχοντας υποστεί τη φοβερή περιπέτεια στην χώρα του Πολύφημου, παρατηρεί με θαυμασμό αυτή τη χώρα που αποτελεί πρότυπο οργάνωσης στο ομηρικό κείμενο. Η οργάνωσή της, κοινωνική, πολιτική και οικονομική αλλά και η «εχθρότητά» της προς το «ξενικόν» είναι τα στοιχεία που θα προσδιορίσουν το πλαίσιο του μορφώματος της πόλεως-κράτους που θα κυριαρχήσει στον ελλαδικό χώρο σε λίγο καιρό.

     Ο Οδυσσέας έχει αντιμετωπίσει την προ-πολιτική κατάσταση και την βίωσε πολύ άσχημα με την απώλεια των συντρόφων του. Η κοινωνία των κυκλώπων είναι η κοινωνία χωρίς «βουληφόρους αγοράς» και «θέμιστες», οι κύκλωπες ούτε «δίκας» γνωρίζουν ούτε «θεουδείς» είναι (Ι 110-115, 176), διακηρύσσουν δε, με ασέβεια, ότι είναι «φέρτεροι θεών» (Ι 276). Η κοινωνία που πατάει με το ένα πόδι της στην αγριότητα και με το άλλο στην επόμενη εποχή, δεν διστάζει να καταφύγει σε ανθρωποφαγίες, να αναδείξει το ζωώδες ένστικτο της ύπαρξης και να αγνοεί στοιχειώδεις κανόνες κοινωνικής οργάνωσης. Υπάρχουν στοιχεία που προσδιορίζουν αυτό το μεταβατικό στάδιο (εξημέρωση ζώων, σταθερή κατοικία, συμπαράσταση μπροστά στον κίνδυνο) αλλά δεν μπορούν να οδηγήσουν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ο τοπικός και πολιτικός δεσμός ανάμεσα στους κατοίκους της περιοχής. Η «φυλή» εξακολουθεί να είναι παρούσα και να χειραγωγεί τα ήθη.

     Από την άλλη, η κυριαρχία της γυναίκας σε μία μητρο-κεντρική κοινωνία (Κίρκη) έχει αναδείξει την κυριαρχία του θηλυκού φύλου σε κυριαρχία άλλης εποχής. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα, εξαρτημένοι από τα ζωώδη ένστικτα που θέλουν να ικανοποιήσουν, θα πέσουν εύκολα θύματα μιας προσωπικότητας που ελέγχει το σύμπαν, μετατρέποντας τους σε ζώα που αδυνατούν να ανορθώσουν το βλέμμα τους και αρέσκονται στην αναζήτηση της τροφής έχοντας χωμένο το ρύγχος τους στις ακαθαρσίες και τις οσμές που αναδύονται από το έδαφος. Ο άνθρωπος έχει επιστρέψει στην κτηνώδη κατάσταση (από την οποία ξεκίνησε) υπακούοντας μόνο στα ένστικτά του. Το τίμημα είναι βαρύτατο. Η Κίρκη είναι το επόμενο στάδιο της αγριότητας. Ο Οδυσσέας αφού απαρνήθηκε τον Εαυτό του (Ου-τις) στον κύκλωπα (Ι 365), χάνοντας την «πολιτική» του ταυτότητα και – ουσιαστικά – επιστρέφοντας στη λήθη του α-πολίτικου παρελθόντος, θα υποστεί τη συμφορά των ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων για να καταλήξει στο παλάτι της Μητέρας-θεάς (Κίρκη). Ο Πολίτης είναι ο σύντροφος του που θα υμνήσει την κατοικία της θεάς. Τα ξημερωμένα ζώα, ο οίκος, οι καλλιέργειες αναδεικνύουν την οργανωμένη ζωή με βάση μια εδαφική περιοχή απόλυτα εξουσιαζόμενη. Οι ξένοι είναι εχθροί και επειδή είναι «πλάνητες» αποτελούν κίνδυνο για την Κίρκη, συμβολίζουν (και μετατρέπονται σε) αυτό που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος όταν περάσει από το στάδιο του κυνηγού και τροφοσυλλέκτη στο στάδιο του καλλιεργητή. Ο Οδυσσέας θα παραμείνει αλώβητος επειδή ο θεός του «εμπορίου», ο θεός δηλαδή της εποχής που έρχεται, θα τον βοηθήσει να αποφύγει τα μάγια (παρά-λογο) αλλά και να «υποτάξει» τη μητέρα-θεά. Ο «οίκος» αρχίζει να αναδύεται και μαζί του και η «πατρική» εξουσία. Η Πόλις-κράτος ανατέλλει στον ορίζοντα και μαζί μ’ αυτή και η «πολιτική» ως συμμετοχή στη διαχείριση των κοινών – πολιτικών πραγμάτων.

     Η επιστροφή σε μία κατάσταση που θα αποτελεί ολέθριο πισωγύρισμα για την ανθρωπότητα που μόλις κατοχύρωσε τις πολιτικές κατακτήσεις της, βασανίζει τον αρχαίο έλληνα πολίτη και τον προκαλεί να την παρουσιάσει ανάγλυφα στο κοινό μέσα από το κατεξοχήν μέσο κοινωνικοποίησης και διαπαιδαγώγησης, τη διδασκαλία των τραγικών έργων. Δεν θα αναφερθούμε αναλυτικά στις τραγωδίες αλλά θα θέλαμε να επιστήσουμε την προσοχή σε δύο συγκεκριμένα τμήματα της Ορέστειας του Αισχύλου και των Βακχών του Ευριπίδη. Στην πρώτη περίπτωση η μετάβαση από το φυλετικό στο πολιτικό δίκαιο γίνεται μέσα από την ενίσχυση του θεσμού ενός δικαστηρίου (Άρειος Πάγος) και την οριστική εξουσιοδότηση των π ο λ ι τ ώ ν να απονέμουν δικαιοσύνη και μάλιστα δίχως την επίκληση των θεών, δεδομένου ότι η Πόλις δεν θα αρκείται πλέον στην επίκληση των          ό ρ κ ω ν προς αυτούς αλλά θα απαιτεί αποδεικτικά στοιχεία και έλλογα συμπεράσματα προκειμένου να αποκατασταθεί το διαταραγμένο πολιτικό περιβάλλον. Η εμμονή των Ερινυών στο δίκαιο του αίματος παραπέμπει στην εποχή από την οποία η ανθρωπότητα εξήλθε με πολλές δυσκολίες (Ορέστεια 432, 482-485). Από την άλλη, οι Βάκχες, οπαδοί του διονυσιασμού και της οργιώδους ζωής, εγκαταλείπουν την Π ό λ η για να επιστρέψουν στην ύπαιθρο και στην π ρ ο-π ο λ ι τ ι κ ή κοινοβιακή ζωή όπου το «πολιτικό» στοιχείο αναιρείται από τα ζωώδη ένστικτα της αυτοσυντήρησης και της εξάλειψης οποιουδήποτε κανονιστικού πλαισίου. Η καταστροφική κατάληξη του έργου, τόσο με τον θάνατο του βασιλιά (Πενθέας) που εγκατέλειψε την πόλη ντυμένος γυναίκα (διπλό σφάλμα, Βάκχες 822 επ.) όσο και με την αυτό-εξορία της μητέρας του (Αγαύη) που συνειδητοποίησε το τραγικό της λάθος (της έχει αποκλειστεί πλέον ο δρόμος για την οργανωμένη «πολιτική» κοινωνία και έχει επιλέξει τον πολιτικό της θάνατο, 1350 επ.), έρχεται σε μία δύσκολη περίοδο για τις πόλεις-κράτη για να καταδείξει το αναπόφευκτο της συντριβής εάν αρνηθούμε αυτό που απετέλεσε ιστορική αναγκαιότητα και άλμα προς τον πολιτισμό. Οι σφαγές του πελοποννησιακού πολέμου, για τον Ευριπίδη, αποτελούν τη μέγιστη απόδειξη ότι ο κίνδυνος πάντοτε θα ελλοχεύει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή και γι΄ αυτό χρειάζεται διαρκής επαγρύπνηση και διασφάλιση του «πολιτικού» χαρακτήρα των ανθρώπινων κοινωνιών.

Κείμενα που βοηθούν την παραπέρα ενασχόληση με το θέμα της ενότητας:

-        Ομήρου, Οδύσσεια.

-        Αισχύλου, Ορέστεια.

-        Ευριπίδη, Βάκχαι

-        Σοφοκλή, Αντιγόνη

-        Γ.Κ. Βλάχος, Οι πολιτικές κοινωνίες στον Όμηρο, Αθήνα:  ΜΙΕΤ, 1981.

-        Α. Ραμού-Χαψιάδη, Από την φυλετική κοινωνία στην πολιτική, Αθήνα: Καρδαμίτσας, 1982.

-        Fausto Codino,  Εισαγωγή στον Όμηρο, Αθήνα: Παπαδήμας, 1981.

-        M. I. Finley, Ο κόσμος του Οδυσσέα, Αθήνα: Ι. Σιδέρης, 1982.

-        D. F. Kitto, Αρχαία Ελληνική Τραγωδία, Αθήνα: Παπαδήμας, 1968

-        Βίλχελμ Νεστλέ,  Από τον Μύθο στον Λόγο (τ. Α΄ και Β΄), Αθήνα: Γνώση, 1999

-        Wolfgang Schadewaldt, Από τον κόσμο και το έργο του Ομήρου – τ. Α΄: Το Ομηρικό ζήτημα, τ. Β΄: Ομηρικές εικόνες, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1994/1989

-        C. Meier, Η ελληνική καταγωγή της πολιτικής, Θεσσαλονίκη: Χιωτέλης, 2007.