4.2: Από τον πολίτη της πόλης-κράτους στον σύγχρονο πολίτη.

Πεδίο 4: Η Πολιτεία και ο Πολίτης.

Syllabus 4.2

(γενική εικόνα της ενότητας-κατευθύνσεις των συζητήσεων)

     Στο πλαίσιο της παραπάνω ενότητας θα προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε και να συγκροτήσουμε τη διάσταση της έννοιας του “π ο λ ί τ η” μέσα από την ιστορική εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών. Στόχος των διαλέξεων – συζητήσεων είναι: α) να προσδιοριστεί ιστορικά η “πολιτική” διάσταση της ανθρώπινης συμμετοχής στον τομέα της άσκησης της εξουσίας (ή της κριτικής της) στα οργανωμένα κοινωνικά συνολα, β) η εμφάνιση ή απουσία του όρου “πολίτης” από την εκάστοτε πολιτική πραγματικότητα και γ) η διαμόρφωση στη σύγχρονη πραγματικότητα της έννοιας του πολίτη, στα κύρια χαρακτηριστικά της στοιχεία και στον τρόπο με τον οποίο αυτή διαφοροποιείται από προηγούμενες διαστάσεις της ή από διαφορετικές συγκροτήσεις σε διαφορετικά πολιτικά, πολιτισμικά και κοινωνικά πλαίσια στη σύγχρονη εποχή.

      Η παρουσίαση τηςσυγκεκριμένης θεματικής ενότητας θα κινηθεί στο πλαίσιο των παρακάτω υποενοτήτων:

–                    Από τη φυλετική κοινωνία στην πολιτική κοινωνία.

[πως μπορεί/ή όχι να οριστεί μία ή περισσότερες μορφές  “πολιτικής” δραστηριότητας σε μία προ-πολιτική κοινωνία; ανιχνεύονται στοιχεία που αργότερα θα συμπεριληφτούν στη διάσταση της έννοιας του “πολίτη”;].

–                    Η ανάδυση της πόλης-κράτους και η ανάδειξη του όρου “πολίτης”.

 [η διάσταση του χώρου και η συμβολή της στην ανάδειξη του όρου, ο απεγκλωβισμός από την “φυλή”, η ιστορική μετάβαση από την περιορισμένη “συμμετοχή” στην πλήρη κυριαρχία του όρου “πολίτης”, ποια είναι τα συγκεκριμένα πολιτικά χαρακτηριστικά του όρου όπως τον συναντάμε τόσο στις δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης, όσο και στις μη-δημοκρατικές;]

–                    Αυτοκρατορίες και πολιτική.

[οι ολοκληροποιητικές τάσεις στο πολιτικό πεδίο και η πλήρης διάσταση των όρων “εξουσία” - “συμμετοχή”, η αποστροφή προς το “πολιτικό” και η ανάδειξη μη-πολιτικών μορφών πολιτικής υπακοής, κυριαρχία του “μεταφυσικού” στοιχείου και εξαφάνιση του “πολιτικού”, υπήρξαν νησίδες διατήρησης “πολιτικής” αυτονόμησης και ενεργής “συμμετοχής” κατά τη διάρκεια της υπερσυγκέντρωσης της εξουσίας; ανιχνεύεται νέα προσέγγιση της έννοιας του “πολιτικού”;].

–                    Η Αγγλική παράδοση και οι θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου.

 [μία πρώτη προσπάθεια απόρριψης της μεταφυσικής θεμελίωσης της “πολιτικής υπακοής”, διάσταση κοινωνικού – πολιτικού, επάνοδος σε μορφές κριτικής ανάλυσης του πολιτικού φαινομένου, οι ατομικές ελευθερίες ως προάγγελος των πολιτικών ελευθεριών, διάσταση ατομικού – κοινωνικού, πρώτες προσπάθειες αιτιολόγησης μιας ρήξης με την εξουσία και ανάδειξης της πολιτικής πρωτοβουλίας του υπο-κειμένου].

–                     Ο “πολίτης” στην εξουσία;  Η αμερικάνικη και η γαλλική διάσταση της πολιτικής συμμετοχής στην εξουσία.

 [φυσικά vs πολιτικά δικαιώματα, ανάδειξη της συμμετοχής μέσω της έννοιας του “έθνους”, η πάλη για πλήρη ή περιορισμένη πολιτική συμμετοχή, συνταγματικές δικλείδες ασφαλείας στην πολιτική εξουσία, νέα θεωρητικά εργαλεία στη συζήτηση για τα δικαιώματα του πολίτη, η άλλη όψη του νομίσματος: κριτική στην πολιτική συμμετοχή, σύγκριση του όρου “πολίτης” στην αρχαία και νεότερη διάστασή του].

–                    “Πολίτης” ή “σύντροφος”;

 [η οικονομική διάσταση της ελευθερίας και της πολιτικής συμμετοχής, οι σοσιαλιστικές θεωρήσεις ως απάντηση στο εφιαλτικό πεδίο της βιομηχανικής επανάστασης, επαναδιαπραγμάτευση του όρου, νέα κοινωνικά δικαιώματα, μαρξιστική και αναρχική προσέγγιση του όρου, κοινωνικές επαναστάσεις, 1871 – 1918: η περίοδος της ρήξης, νέα διάσταση του όρου “πολίτης” - η κομματική συνιστώσα, θεωρητικά προβλήματα]

–                    Η απάντηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και η εκτροπή της.

[ φιλελευθερισμός – ωφελιμισμός, αντιπροσώπευση και “πολίτης”, η κριτική της σοσιαλιστικής προοπτικής, το ολοκληρωτικό φαινόμενο, η δημοκρατία απέτυχε; ποιες είναι οι διαστάσεις της “πολιτικής συμμετοχής” μέσα από το ολοκληρωτικό φαινόμενο; θεωρητικές και πολιτικές συγκρούσεις στη νέα εποχή]

–                    Οι σύγχρονες δημοκρατίες – νέες πολιτικές ταυτότητες;

 [“πολίτης” και πολιτική, “πολιτική” υπακοή και “πολιτική” συμμετοχή, ποια είναι η διάσταση του όρου “πολίτης” στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ο πολίτης έρμαιο των εκλογικών συστημάτων ή ο πολίτης κυρίαρχος στο παιχνίδι της πολιτικής εξουσίας, απαξίωση του “πολιτικού” ή αφύπνιση της ¨πολιτικής”; πολίτης ή άτομο; συμμετοχή ή ατομικισμός; ατομικισμός ή ρήξη; σύγχρονες τεχνικές χειραγώγησης του πολίτη, η “πολιτική” έχει μέλλον σε μία μονοδιάστατη πραγματικότητα; θεωρητικά και πολιτικά προβλήματα]

–                    Ολοκλήρωση των παρουσιάσεων – συζητήσεων : Η “πολιτική” και η “συμμετοχική” ταυτότητα του σύγχρονου Υποκειμένου. Σύγχρονα προβλήματα και δοκιμασίες για τον πολίτη. Παγκόσμιος πολίτης ή άτομο; Αρχή ή τέλος;

Ενδεικτική βιβλιογραφία για περαιτέρω μελέτη:

–                    P. Cartledge, Η αρχαία ελληνική πολιτική σκέψη στην πράξη, Αθήνα: Λιβάνης, 2011.

–                    Christian Meier, Η ελληνική καταγωγή της πολιτικής, Θεσσαλονίκη: Χιωτέλλης, 2007.

–                    Ακαδημία Αθηνών, Η Αθηναϊκή δημοκρατία. Μελέτες για το πολίτευμα και την ιδεολογία των Αθηναίων, Ακαδημία Αθηνών: Δημοσιεύματα της Επιτροπής Ερευνών, τ.2, Αθήνα, 1995.

–                    M. Finley,  Η πολιτική στον αρχαίο κόσμο,  Ηράκλειο: Π.Ε.Κ., 1996.

–                    J. de Romilly, Προβλήματα της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας, Αθήνα: Καρδαμίτσας, 1992.

–                    R. C. Sinclair, Δημοκρατία και συμμετοχή στην αρχαία Αθήνα, Αθήνα: Καρδαμίτσας, 1997.

–                    J. Coleman, Ιστορία της πολιτικής σκέψης. Από τον Μεσαίωνα μέχρι την Αναγέννηση, Αθήνα: Κριτική, 2006.

–                    Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Θεωρίες της πολιτικής και του κράτους. T. Hobbes, J. Locke, J-J. Rousseau, I. Kant, G.W.F. Hegel, Αθήνα: Σαββάλας, 2005.

–                    Stuart Hall – Bram Gleben, Η διαμόρφωση της Νεοτερικότητας, Αθήνα: Σαββάλας, 2003.

–                    Ε. Κασσίρερ, Ο μύθος του Κράτους, Αθήνα: Γνώση, 1991.

–                    Α. Λεβίν, Η γενική βούληση. Ρουσώ -Μαρξ – κομμουνισμός, Αθήνα: Στάχυ, 2000.

–                    Ν. Χέλντ, Μοντέλα δημοκρατίας, Αθήνα: Στάχυ, 1995.

–                    R. Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού. Το ειδύλλιο της διανόησης με τον φασισμό. Από τον Νίτσε στο Μεταμοντέρνο, Αθήνα: Πόλις, 2007.

–                    W. Kymlicka, Η πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας, Αθήνα: Πόλις, 2006.

(η παραπάνω βιβλιογραφία είναι εισαγωγική στα ερωτήματα που τίθενται, η βασική βιβλιογραφία αναφέρεται στα κείμενα των πολιτικών στοχαστών που θα παρουσιαστούν στις συζητήσεις και θα είναι διαθέσιμη με την πορεία των συζητήσεων)

------------------------