4.3: Πολιτειακή Αγωγή.

Πεδίο 4: Πολιτεία και Πολίτης.

      Η Πολιτειακή Αγωγή είναι συνυφασμένη με την ιδιότητα του «πολίτη». Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα (και υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί ορισμοί της έννοιας «δημοκρατικό») το σημαντικότερο μέλημα της πολιτείας οφείλει να είναι η ειλικρινής, πολύπλευρη, πολυδιάστατη, αδογμάτιστη και – όσο το δυνατό – πιο αντικειμενική ενημέρωση του πολίτη για τον ρόλο και την οργάνωση της πολιτείας αλλά και για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του πολίτη ο οποίος αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα δομηθεί, όχι μόνο η σχέση του με την εξουσία αλλά και, η αναπαραγωγή των πολιτειακών θεσμών και λειτουργιών που θα διασφαλίσουν στο μέλλον τη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των νυν και μελλοντικών πολιτών και της παρακαταθήκης που αφήνει το δημοκρατικό πολίτευμα στην ανθρώπινη κοινωνία.

     Στο πλαίσιο αυτής της ενότητας θα προσπαθήσουμε να αποκωδικοποιήσουμε τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί (ή οφείλει να λειτουργεί) η πολιτειακή παιδεία ως συνδετικός κρίκος μεταξύ των επιμέρους οντοτήτων που είναι οι πολίτες και του συλλογικού μορφώματος που είναι η πολιτεία. Γενικότερα, η παιδεία ως κατεξοχήν κοινωνικοποιητικός παράγοντας, ιδιαίτερα στην εποχή μας, εμπεριέχει τη δυνατότητα αναπαραγωγής στάσεων, αντιλήψεων, στερεοτύπων, προκαταλήψεων, προσεγγίσεων κ.α. της πραγματικότητας σε μία ομάδα – πολιτισμικά ευάλωτων, θα λέγαμε – ατόμων που λόγω της ηλικίας τους, εφόσον μιλάμε για την πολιτειακή αγωγή ως συγκεκριμένης θεματικής ενότητας που διδάσκεται στα σχολεία, είναι πιο ευάλωτα στην αποδοχή και αναπαραγωγή βασικών πολιτικών αρχών, στάσεων και αντιλήψεων. Στην περίπτωση που η πολιτειακή παιδεία αποβλέπει στην ενημέρωση και δραστηριοποίηση ενήλικων πολιτών σε σχέση με τη βελτιστοποίηση της λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος, η διαδικασία αποβλέπει στην προτροπή των ατόμων για ενεργητικότερη συμμετοχή, για δράση που αποβλέπει στη βελτίωση και ορθολογικότερη λειτουργία του πολιτεύματος και, κυρίως, στην απορρόφηση των οποιωνδήποτε συγκρουσιακών τάσεων εμφανίζονται στο «πολιτικό» περιβάλλον μέσα από τον διάλογο, την ενημέρωση, την προτροπή για υπεράσπιση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων κ.α.

     Απαραίτητη προϋπόθεση για όλα όσα αναφέραμε παραπάνω είναι η ύπαρξη δημοκρατικού πολιτεύματος και ενός διαπαιδαγωγικού μηχανισμού που θα αναλάβει την ευθύνη προσέγγισης των επιμέρους απόψεων και της επίλυσης, τυχόν, συγκρουσιακών φαινομένων μέσα στην ομάδα. Επειδή οι κοινωνικοί θεσμοί και οι φορείς κοινωνικοποίησης αλληλεπικαλύπτονται ως προς τη δράση τους και τις επιμέρους λειτουργίες τους, δίχως, όμως, να χάνουν την ιδιαιτερότητά τους, αποκτά εξαιρετικό ενδιαφέρον το πώς οι διάφοροι φορείς κοινωνικοποίησης επιδρούν θετικά ή όχι στους δημοκρατικούς κοινωνικούς θεσμούς. Το ίδιο ενδιαφέρουσα είναι η έρευνα του κατά πόσο  οι φορείς κοινωνικοποίησης μεταλλάσσονται σε κοινωνικούς θεσμούς μέσα από μία διαδικασία θεσμοποίησης. Η σύγχρονη εποχή με τις εξαιρετικά περίπλοκες ιδιαιτερότητές της (πολυπολιτισμικότητα, οικονομική μετανάστευση, ανάδυση νέων οικονομικών κέντρων, πολιτική πολυπλοκότητα και διαφορετικότητα, νέα κοινωνικά κινήματα, νέες συλλογικές ταυτότητες κ.α.) αποτελεί ένα στίβο μέσα στον οποίο η δημοκρατία καλείται να αναδείξει τις ικανότητές της, τις αντοχές της και τη δυνατότητα αναπροσανατολισμού και ευελιξίας προκειμένου να μπορέσει να διατηρήσει τη θέση της ως κυρίαρχου πολιτικού μοντέλου στον κόσμο. Τα πράγματα, βέβαια, δεν είναι και τόσο απλά ή εύκολα όπως θα μπορούσε να σκεφθεί, αβασάνιστα, ένας απλός πολίτης μιας από τις πολλές δημοκρατίες του πλανήτη μας.

     Ο όρος «πολιτειακή» αναφέρεται στις διάφορες πολιτειακές μορφές οργάνωσης που παρουσιάστηκαν από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Στην εποχή μας και στην πολιτική πραγματικότητα την οποία βιώνουμε καθημερινά, η δημοκρατία φαντάζει το κυρίαρχο «πολιτειακό» μοντέλο. Ειδικά μετά την κατάρρευση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού και την απόλυτη κυριαρχία του δυτικού μοντέλου μιας ελεύθερης αγοράς σε ένα φιλελεύθερο (ή νέο-φιλελεύθερο) κράτος, η πρόταση του Φουκουγιάμα περί του «τέλους της ιστορίας», για αρκετό χρονικό διάστημα φαινόταν να έχει γερά θεμέλια στον χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας και επιστήμης. Το (θεωρητικά) απρόσβλητο και κυρίαρχο μοντέλου ενός καπιταλισμού δυτικού τύπου άρχισε να κλονίζεται στα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21^ου  αιώνα με την οικονομική κρίση που σάρωσε τις νοτιο-ασιατικές χώρες και που, εν μέρει, οδήγησε στη μεγάλη οικονομική κρίση του 2008 στις Η.Π.Α. Από το σημείο αυτό και μετά, το τοπίο αρχίζει να αλλάζει. Ακολουθώντας τα ίχνη της μεγάλης κρίσης του 1928-9 στις Η.Π.Α. και του «κραχ» που ακολούθησε, η κρίση εξαπλώθηκε και μετατράπηκε σε πρόβλημα με παγκόσμιες διαστάσεις. Η ευρωπαϊκή οικονομική κρίση που ακολούθησε επανέφερε στη συζήτηση θέματα και προτάσεις που είχαν παραμεριστεί και φάνταζαν ως, τουλάχιστον, ρομαντικές. Μέσα στην άσχημη οικονομική πραγματικότητα η κρίση άρχισε να μεταλλάσσεται σε κρίση θεσμών, πολιτεύματος και σχέσεων εμπιστοσύνης πολιτών και εξουσίας. Η πρόκληση για τους δημοκρατικούς θεσμούς είναι μεγάλη, όπως μεγάλη είναι και η επίθεση την οποία δέχονται από πολλά μέτωπα. Το ερώτημα που πλανάται στην ατμόσφαιρα είναι αν βρισκόμαστε προ των πυλών μιας επανάληψης των τραγικών συνθηκών του μεσοπολέμου (που δυστυχώς θα ακολουθήσει ως δράμα και όχι ως φάρσα) ή αν η δημοκρατία θα καταφέρει να επανακάμψει ξαναπροσδιορίζοντας βασικούς άξονες πάνω στους οποίους οικοδομήθηκε το μεταπολεμικό κοινωνικό κράτος δικαίου. Ο ρόλος της πολιτειακής παιδείας αναβαθμίζεται και αποτελεί, πλέον, όχι το εργαλείο για μια στείρα ενσωμάτωση σ’ ένα πολιτειακό σύστημα αλλά τον μοχλό με βάση τον οποίο η παγκόσμια κοινότητα θα ξανασυζητήσει ζητήματα που αποκόπηκαν βίαια από τον πυρήνα της έννοιας μιας συμμετοχικής δημοκρατίας.