Πεδίο 4.

Ενότητα 4.2 / 4.3

Ο «πολίτης» στην Πόλη-κράτος (δημοκρατικές και άλλες προσεγγίσεις)

     Ο προβληματισμός για την κληρονομιά της «φυλής» και τη μετάβαση από την προ-πολιτική στην πολιτική κατάσταση, θα αποτελέσει κεντρικό σημείο αναφοράς των έργων που διδάσκονται στο θεατρικό «κοίλον» και αποσκοπούν στη συγκρότηση της «πολιτικής» ταυτότητας και συνείδησης των κατοίκων των πόλεων. Μέχρι την εποχή της ύστερης δημοκρατίας (και την υποταγή στους μακεδόνες), οι ανθρώπινες συμπεριφορές και τα πάθη ανατέμνονται για να αναλυθούν μεθοδικά κάτω από την οπτική της πόλης-κράτους. Ο «πολίτης» και ο «άνθρωπος» αποτελούν δύο ομόκεντρους κύκλους με ευρύτερο τον κύκλο του πολίτη. Ο άνθρωπος οφείλει στο περιβάλλον της πόλης να απορροφηθεί από την ιδιότητα του πολίτη. Στην αρχαία ελληνική παράδοση δεν συναντάμε έννοιες ατομικών δικαιωμάτων με τη μορφή που θα εμφανιστούν πολύ αργότερα, στη νεωτερικότητα.

     Μέχρι τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ο όρος «πολίτης» θα εκφράζει διαφορετικές προσεγγίσεις της πραγματικότητας ανάλογα με τον τόπο και τον χρόνο στον οποίο αναφέρεται. Οι ιστοριογράφοι που προσπαθούν να μας δώσουν μια εικόνα της Ελλάδας του 6^ου και 5^ου αιώνα π. Χ., παρουσιάζουν ένα πολυμερές και περίπλοκο υλικό που δεν επιτρέπει εύκολες και ευδιάκριτες σχηματοποιήσεις. Η Ελλάδα των τυράννων, είναι ένα περιβάλλον συγκρούσεων μεταξύ των παλαιών ιδιοκτητών μεγάλων εκτάσεων γης (κληρονόμοι των φύλαρχων) και της κοινωνικής ομάδας που αρχίζει να ξεχωρίζει λόγω του πλούτου της (από άλλες δραστηριότητες) και της διαρκώς αυξανόμενης επιμονής της για συμμετοχή στην εξουσία. Οι ίδιοι οι τύραννοι, μέσω των εμπορικών τους ανταλλαγών και επικοινωνιών, δημιουργούν ένα περιβάλλον – δίκτυο που επιτρέπει όχι μόνο την εμπορική δραστηριότητα αλλά και πολιτικές και πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις (Ηρόδοτος: Ιστορίαι  Α 61 επ.). Ο πολιτικός χαρακτήρας της πόλης-κράτους που αναδύεται μέσα από σκληρές εσωτερικές συγκρούσεις μας αποκαλύπτει ένα περιβάλλον ιδιοποίησης της εξουσίας είτε από μια ομάδα πολιτών είτε από ένα άτομο στο όνομα του δήμου. Η παραδοσιακή βασιλεία τείνει να εξαφανιστεί και η θεωρητική αναφορά σ’ αυτή θα γίνει μόνο για τη συγκριτική θεμελίωση άλλων πολιτειακών μορφών (ολιγαρχία, δημοκρατία κ.α.). Οι τύραννοι θα χρησιμοποιήσουν τον δήμο για να υπεξαιρέσουν την εξουσία δίχως να του παραχωρήσουν δικαιώματα. Από την άλλη, όμως, πολλές φορές θα λειτουργήσουν ισοπεδωτικά για να εκτονώσουν τις (εκδικητικές) ορέξεις του εξαρτώμενοι εν μέρει από την υποστήριξή του (χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Πεισίστρατου αλλά και του Περίανδρου στην περίφημη απεικόνιση της τυραννίας που μας αποδίδει ο Ηρόδοτος: Ιστορίαι Γ 53, Ε 91 επ. ). Η απομάκρυνση του Οδυσσέα από την Ιθάκη, μετά τη σφαγή των μνηστήρων, μπορεί να διαβαστεί ως χαρακτηριστική εικόνα μιας κοινωνίας όπου η (ανεξέλεγκτη) βασιλεία εγκαταλείπει σταδιακά τη θέση της μπροστά στην ανερχόμενη τάξη των ευγενών που διεκδικούν – επί ίσοις όροις – την εξουσία (Οδύσσεια, Ω 412 επ.). Αυτή η ομάδα που θα αμφισβητήσει την απόλυτη εξουσία του βασιλιά θα θέσει, για πρώτη φορά, το ερώτημα της ικανότητας και της δυνατότητας ορισμένων μελών της κοινωνίας να συμμετέχουν στη διανομή της εξουσίας. Αν και η απουσία του δήμου είναι εμφανής, τα πρώτα στοιχεία μιας διευρυμένης συμμετοχής στα ζητήματα που αφορούν την πόλη αποτελούν τον ορίζοντα πάνω στον οποίο θα θεμελιωθεί η συζήτηση για τη δομή και τη φύση της εξουσίας.

     Η πολιτική συμμετοχή, ως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πόλης-κράτους, θα αποτελέσει την ειδοποιό διαφορά βάσει της οποίας θα συγκροτηθεί το περιβάλλον που θα αναδείξει την ανωτερότητά της απέναντι στους άλλους λαούς κατά την περίοδο των μεγάλων συγκρούσεων (Ηρόδοτος: Ιστορίαι  Ε 96) . Η αντίληψη για την κυριαρχία του «νόμου», αν και από μόνη της δεν αποτελεί μοναδικό χαρακτηριστικό της δημοκρατίας,  με τη μορφή της «ισονομίας» θα αποτελέσει το πρώτο, σημαντικό, χαρακτηριστικό που αναδεικνύει το ανθρωπιστικό  περιβάλλον της πόλης-κράτους (Ηρόδοτος: Ιστορίαι, Η 102-105). Ο «πολίτης» αντιμετωπίζεται ως ίσος από τον νόμο της πόλης και οι οποιεσδήποτε εκτροπές από την παραπάνω αρχή δεν θα εμποδίσουν την παραπέρα διεκδίκηση και της ισότητας στη διοίκηση της πόλης. Ο «πολίτης» ευρίσκεται εντός των πυλών της πόλης-κράτους και θέτει σοβαρή υποψηφιότητα για το διακύβευμα της εξουσίας.

     Το πολίτευμα που εγκαθιδρύει ο Σόλων, αν και στην πραγματικότητα πρόκειται για μια διευρυμένη μορφή ολιγαρχίας, δίνει,  για πρώτη φορά στην ιστορία, το δικαίωμα στις κατώτερες οικονομικά τάξεις να λάβουν μερίδιο στην εξουσία (εκκλησία του δήμου, Ηλιαία). Με τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη (509 π.Χ.) η «φυλή» με την παραδοσιακή της έννοια θα αποτελέσει πλέον παρελθόν και στη θέση της θα εμφανισθεί ένα πολίτευμα στο οποίο ο δήμος θα έχει λόγο σε όλα τα πολιτικά αξιώματα. Με την ολοκλήρωση της δημοκρατικής μεταρρύθμισης (Εφιάλτης, 461 π.Χ) ο δήμος γίνεται κυρίαρχος στο παιχνίδι της εξουσίας. Οι άρρενες, ενήλικες, από πατρική γραμμή ελεύθεροι, αθηναίοι, πολίτες συμμετέχουν ισότιμα στην εξουσία με ενιαύσια θητεία, κληρωτοί και όχι με ψήφο και με δυνατότητα επανεκλογής μόνο στο αξίωμα του στρατηγού. Η δημοκρατία καθορίζει την ιδιότητα του «πολίτη» ως το μείζον εργαλείο για τη συμμετοχή και διανομή της εξουσίας.

     Παράλληλα, όμως, με τη θεωρητική θεμελίωση της δημοκρατικής νομιμότητας αρχίζει να αναδεικνύεται και ο αντίλογος για τα μειονεκτήματα αφενός μεν της δια κλήρου εκλογής αφετέρου δε της «ισοκρατίας» ως απόλυτης ισότητας προς απόκτηση πολιτειακού αξιώματος. Ο αριστοκρατικός-ολιγαρχικός αντίλογος θα εστιάσει τα επιχειρήματά του στο ζήτημα της παιδείας και της επιλογής των «άριστων» για τη διακυβέρνηση της πόλης. Τα πολιτικά γεγονότα θα ενισχύσουν τη θέση του που θα εδραιωθεί, ως κυρίαρχη, με την ανάδειξη και κυριαρχία των αυτοκρατοριών.

     Το δημοκρατικό επιχείρημα θα στηριχθεί στις αρχές της «ισονομίας», της «ισοκρατίας», της «ισηγορίας» και της «ισοψηφίας» (Θουκυδίδης, Ιστορία  Β 37, Ευριπίδης, Ικέτιδες  313, 353, 405-406, 431, Ηρόδοτος, Ιστορίαι  Ε 75 ). Ο (δημοκρατικός;) πολίτης «μετέχει αρχής και κρίσεως» (Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 1275), συγκεντρώνει, δηλαδή, (υποθετικά) στο πρόσωπό του δύο σημαντικές λειτουργίες (εκτελεστική – δικαστική) και με τη συμμετοχή του στην εκκλησία του δήμου και την έκδοση των Ψηφισμάτων είναι αυτός που νομοθετεί έχοντας, μάλιστα, και το δικαίωμα να προτείνει τη δική του άποψη προς ψήφιση στον αθηναϊκό δήμο. Η κυριαρχία του δήμου είναι απόλυτη και αυτό είναι ένα εγχείρημα που πολλές φορές καταλήγει σε οδυνηρά αποτελέσματα για την πόλη.

     Κάτω από την ιστορική συγκυρία (καταστροφή στον πελοποννησιακό πόλεμο), οι φωνές για ορθολογικότερη χρήση και διανομή της εξουσίας θα αρχίσουν να πληθαίνουν. Πολιτικοί στοχαστές και φιλόσοφοι θα ξαναθέσουν ερωτήματα που θα αμφισβητήσουν το δημοκρατικό πλαίσιο. Ο Πλάτων, χρησιμοποιώντας το επιχείρημα της γνώσης ως ασφαλέστερου κριτήριου για την απονομή των αξιωμάτων, θα κατασκευάσει τη δική του ουτοπία στην οποία η «πολιτική» διάσταση της εξουσίας μονοπωλείται από ένα σώμα φιλοσόφων. Η απόλυτη ισότητα μεταξύ τους δημιουργεί μία καινοφανή, κοινοβιακή κάστα που θα απολαμβάνει της αποκλειστικότητας διαχείρισης της εξουσίας υπό συγκεκριμένους περιορισμούς. Οι φιλόσοφοι-βασιλείς εξοστρακίζουν τον (πρώην παντοδύναμο) πολίτη στις καθημερινές, βιοποριστικές εργασίες επιτρέποντάς του τον πλουτισμό και τις καθημερινές απολαύσεις αλλά όχι τη διακυβέρνηση. Πολύ αργότερα, και ενώ θα έχει αποτύχει να εφαρμόσει την ουτοπία του (Σικελία), θα στραφεί προς αυτό που θα θεωρήσει ότι μπορεί να αποτελέσει τον μοναδικό «συνεκτικό» κρίκο σε μία πόλη που αλληλοσπαράζεται. Η θεοποίηση του Νόμου ως «κοινής βούλησης» της πόλης  θα ξαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για το καθεστώς ισονομίας και υπακοής σε αυτό που η πόλη θέσπισε ως κανόνα. Η παιδεία εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την ύστερη πλατωνική πολιτεία και μάλιστα, με ενισχυμένες εκτελεστικές διαστάσεις (Νυχτερινό Συμβούλιο). Όμως, το καινούργιο πολιτειακό μοντέλο δεν στηρίζεται σε αυθαίρετες φιλοσοφικές επιλογές αλλά στην αναζήτηση του χρυσού συνδέσμου που θα κρατήσει ζωντανή και ενιαία την πόλη. Η έννοια της «μεσότητας» επανέρχεται στη συζήτηση ως νέα διάσταση του «πολιτικού» στοιχείου, αποκλείοντας τις οποιεσδήποτε ακρότητες.

Βιβλιογραφία για παραπέρα μελέτη:

(Τα αρχαία κείμενα κυκλοφορούν σε πολλές μεταφράσεις. Το αυθεντικό κείμενο, στην αρχαία ελληνική, υπάρχει σε πολλούς ιστότοπους στο διαδίκτυο)

-        Πλάτων, Πολιτεία.

-        Αριστοτέλης, Πολιτικά.

-        Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία.

-        Ευριπίδης, Ικέτιδες.

-        Αισχύλος, Ορέστεια.

-        Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι (Σόλων)

-        Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι (Περικλής)

-        Θουκυδίδης, Ιστορία

-        Ηρόδοτος, Ιστορίαι.

-        Εrnest Barker, Ο πολιτικός στοχασμός στην αρχαία Ελλάδα – Ο Πλάτων και οι καταβολές του, Αθήνα: Ποιότητα, 2007.

-        P. Cartledge, Η αρχαία ελληνική πολιτική σκέψη στην πράξη, Αθήνα: Λιβάνης, 2011.

-        R. Osborne, Η γένεση της Ελλάδας, Αθήνα: Οδυσσέας, 2000.

-        Κ. Καστοριάδης, Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα, Αθήνα: Υψιλον, 1986.

-        Α. Μπαγιόνας, Η πολιτική φιλοσοφία των Κυνικών, Αθήνα: Παπαζήσης, 1970.

-        Μ. Β. Σακελλαρίου, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, Ηράκλειο: Παν/κες Εκδ. Κρήτης, 1999.

-        Ι. Τουλουμάκος, Η θεωρητική θεμελίωση της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα: Παπαζήσης, 1979.

-        Julia Annas, Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Αθήνα: Καλέντης, 2006.

-        Robert Cohen, Αθηναϊκή δημοκρατία – Από τη Γέννηση ως το θάνατό της, Αθήνα: Ειρμός, 1992.

-        Ε. Greenwood, Ο Θουκυδίδης και η διαμόρφωση της Ιστορίας, Αθήνα: Καρδαμίτσας, 2011.

                                                                 -------------------------