Jean Jacques Rousseau
Σκοπός του κειμένου: η «νομιμότητα» ενός ασφαλούς συστήματος διακυβέρνησης μέσα στην «πολιτική κοινωνία».
Βιβλίο Ι
Κ1
«Ο άνθρωπος γεννήθηκε ελεύθερος και βρίσκεται παντού αλυσοδεμένος»
- οι κυβερνήτες = σκλάβοι
- η κοινωνική τάξη δεν είναι «φυσικό» δικαίωμα, άρα συμφωνία
Κ2
«οι δούλοι στα δεσμά τους χάνουν τα πάντα, ακόμη και την επιθυμία να είναι ελεύθεροι»
Η ανθρώπινη φύση (Hobbes, Grotius, Αριστοτέλης) / contra φύσει δούλοι
Κ3
Το δίκαιο του ισχυρότερου (η δύναμη δεν δημιουργεί δίκαιο)
Κ4
«οι Έλληνες έζησαν ειρηνικά στη σπηλιά του Κύκλωπα περιμένοντας να τους καταβροχθήσει»
Δουλεία ( aliéner)
Η παραίτηση από την ελευθερία = παραίτηση από την ιδιότητα του ανθρώπου (δικαιώματα + καθήκοντα)
Οι άνθρωποι δεν είναι – από τη φύση τους – εχθροί.
Η «κατάσταση πολέμου» (Hobbes) δημιουργείται από τις σχέσεις ιδιοκτησίας (+ Λόγος περί ανισότητας../ μέρος ΙΙ)
Κ5
Η αρχική Συμφωνία
Η έννοια του λ α ο ύ: ο «λαός» ως «πολιτικό σώμα» (corps politique)
Η πρώτη συμφωνία προϋποθέτει την ο μ ο φ ω ν ί α.
Κ6
«πως μπορεί να βρεθεί μια μορφή ενώσεως που θα υπερασπίζει το πρόσωπο και τα αγαθά του κάθε μέλους της με τη συλλογική δύναμη όλων και κάτω από την οποία κάθε άτομο, ενώ θα ενώνεται με τα άλλα, δεν θα υπακούει παρά μόνο στον εαυτό του και θα παραμένει τόσο ελεύθερο, όσο και πρώτα;;» Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα του οποίου τη λύση δίνει το κ ο ι ν ω ν ι κ ό σ υ μ β ό λ α ι ο
Η κοινωνική Συμφωνία (Pacte Sociale)
Όροι:
1. Πλήρης εκχώρηση του ε α υ τ ο ύ και όλων των δ ι κ α ι ω μ ά τ ω ν
Απόλυτη ισότητα όλων, ίδιες συνθήκες, ίδια συμφέροντα
2. παραίτηση χωρίς καμία επιφύλαξη
3. παραίτηση στην ομάδα, όχι σε άτομο
«ο καθένας από εμάς καταθέτει στην κοινότητα το άτομό του και όλες τις δυνάμεις του κάτω από την υπέρτατη διοίκηση της γ ε ν ι κ ή ς β ο ύ λ η σ η ς (volonté générale) και σαν Σ ώ μ α, ενσωματώνουμε κάθε μέλος σαν αδιαίρετο τμήμα του συνόλου»
Τεχνητό + Συλλογικό Σώμα (ενότητα, Εγώ, βούληση)
Αρχαιότητα :
Άστυ (Cité)
Δημοκρατία ή πολιτικό Σώμα
Κράτος
Ενεργητικά:
Παθητικά
- κυρίαρχο / λαός = πολίτες
(Souverain / citoyens)
- υπήκοοι
(sujets)
Κ7
«πως οποιοσδήποτε αρνηθεί να υπακούσει στη γενική βούληση θα εξαναγκάζεται να το κάνει από το σύνολο του Σώματος, πράγμα που δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά πως θα εξαναγκασθεί ν’ απελευθερωθεί»
Το κυρίαρχο Σώμα
Ατομική vs Γενικής Βούλησης
Διαφωνίες και μη συμμόρφωση = εξαναγκασμός (από το Σώμα) στην Ελευθερία (.. qu’ on le forcera à être libre)
Κ8
Η Αστική Κοινωνία (L’ Etat Civil)
To Ένστικτο εγκαταλείπει τη θέση του στη Δικαιοσύνη.
Απώλειες
Κέρδη
Φυσική ελευθερία
Πολιτική ελευθερία - ιδιοκτησία
Κ9
Ιδιοκτησία
Δικαίωμα του «πρώτου κατέχοντος». Προϋποθέσεις:
- πολιτική κοινωνία
- πρώτος κάτοχος
- (αναγκαία και απαραίτητη) έκταση (βλ. και Locke / Δεύτερη Πραγματεία..)
- κατοχή με την εργασία
Βιβλίο ΙΙ
Κ1
Αμεταβίβαστο της Κυριαρχίας
Κ2
Αδιαίρετο της Κυριαρχίας
Κ3
«Εάν αφαιρέσουμε από τις ίδιες αυτές βουλήσεις τα συν και τα πλην που εξουδετερώνονται μεταξύ τους, το άθροισμα της διαφοράς αποτελεί τη γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η»
Σφάλλει η Γ ε ν ι κ ή Β ο ύ λ η σ η;;
(γενική βούληση vs βούλησης ό λ ω ν)
Ο κάθε πολίτης ψηφίζει μόνος, όχι μέσα από άλλες ενώσεις
Κ4
«…η γενική βούληση για να είναι αυτή που είναι πρέπει να είναι γενική στο σ κ ο π ό της και στη φ ύ σ η της..»
Τα όρια της Κυριαρχίας
Δικαιώματα του πολίτη και του κυρίαρχου Σώματος contra Φυσικών Δικαιωμάτων
Άλλος = εαυτός
Κ5
Δικαίωμα ζωής και θανάτου
Επιταγή για θυσία
Ποινή του θανάτου
Παράβαση του Νόμου : εξορία ή θάνατος
Κ6
«υπάρχει μια παγκόσμια δικαιοσύνη που πηγάζει από τη λ ο γ ι κ ή»
«τι είναι ν ό μ ο ς;
.. η γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η δεν μπορεί να σχετίζεται με κανένα ε ι δ ι κ ό αντικείμενο..
..το θέμα για το οποίο δημιουργείται ο Ν ό μ ο ς είναι τόσο γ ε ν ι κ ό, όσο και η β ο ύ λ η σ η που το δημιουργεί. Α υ τ ό είναι το είδος της πράξεως που ονομάζω Ν ό μ ο »
«τα άτομα πρέπει να υποχρεωθούν να υποτάσσουν τη θέλησή (volonté) τους στη λογική (raison) τους”
«ο λαός πρέπει να δ ι δ α χ τ ε ί ώστε να αναγνωρίζει τι είναι αυτό που θέλει»
ΝΟΜΟΣ
- γενικότητα
- πράξη της γενικής βούλησης
- δεν υπάρχει άδικος νόμος
- είναι κατάλογος των επιθυμιών μας
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ (République) = κάθε κράτος που διοικείται σύμφωνα με τον Ν ό μ ο.
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ = κάθε κυβέρνηση που κατευθύνεται από τη γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η.
Η ΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ (association civile) = η κοινωνία υπό τον όρο των Νόμων. Ο λ α ό ς , εφόσον υπόκειται στους Νόμους π ρ έ π ε ι να είναι ο σ υ ν τ ά κ τ η ς τους !
Διαφώτιση του λαού.
Κ7
«θα χρειάζονταν θ ε ο ί για να δώσουν νόμους στους ανθρώπους»
«για να μπορέσει ένας νεοσχηματισμένος λαός να καταλάβει τις αρχές της π ο λ ι τ ι κ ή ς και να ακολουθήσει τους κανόνες της κρατικής πολιτικής θα πρέπει το α π ο τ έ λ ε σ μ α να μεταβληθεί σε α ί τ ι ο… οι άνθρωποι θα πρέπει να έχουν ήδη διαμορφωθεί π ρ ι ν από την εμφάνιση του Νόμου σύμφωνα με το πρότυπο στο οποίο πρέπει να μεταβληθούν ε ξ α ι τ ί α ς του Νόμου»
Ο ΝΟΜΟΘΕΤΗΣ
(Πλάτων, Πολιτικός)
Έργο του Νομοθέτη :
Να αλλάξει τον Άνθρωπο από
Πλήρη / μοναχικό σε Κοινωνικό όν
(φυσική / ανεξάρτητη ύπαρξη) (ηθική / κοινοτική)
Αναγκαιότητα «κοινωνικών θεσμών»
Λυκούργος – Ρώμη - Καλβίνος
Κ8
Κ9
Κ10
«τα έθνη, όπως και οι άνθρωποι, μπορούν να διδαχτούν μόνο κατά τη νεότητά τους»
«η ελευθερία μπορεί να κερδισθεί, μα ποτέ δεν ξανακερδίζεται»
Ο ΛΑΟΣ
Έ θ ι μ α
Ό ρ ι α στην επέκταση του πολιτικού Σώματος. Το μικρό Κράτος είναι ισχυρότερο από το μεγάλο.
Ειρήνη – όχι πόλεμος / εμπόριο
(Κορσική)
Κ11
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΝΟΜΩΝ
ΣΤΌΧΟΙ:
- Ελευθερία (γιατί κάθε ατομική εξάρτηση σημαίνει πως μια μεγάλη δύναμη αφαιρείται από το σώμα του Κράτους)
- Ισότητα (γιατί η Ελευθερία δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτή)
- περιορισμός πλούτου
- περιορισμός των άκρων (Αριστοτέλης;;)
- προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε λαού (Montesquieu: Το Πνεύμα των Νόμων, ΧΧVI, ΧΧΙΧ)
K12
Tαξινόμηση των Νόμων
Πολιτικοί Νόμοι = επίδραση ολόκληρου του Πολιτικού Σώματος πάνω στον εαυτό του.
Αστικοί Νόμοι = η σχέση των μελών μεταξύ τους ή καθενός προς το πολιτικό Σώμα.
Ποινικοί Νόμοι
Ηθική
Βιβλίο ΙΙΙ
Κ1
« τι είναι λοιπόν η Κ υ β έ ρ ν η σ η; Ένα ενδιάμεσο Σώμα που βρίσκεται ανάμεσα στους υπηκόους και το κυρίαρχο Σώμα για να εξασφαλίσει την αμοιβαία επικοινωνία,...., την εκτέλεση των Νόμων και τη διατήρηση της ελευθερίας, τόσο της αστικής όσο και της πολιτικής»
«επειδή υπάρχει μόνο ένας μέσος γεωμετρικός όρος ανάμεσα σε δύο ακραίους, γιαυτό για κάθε κράτος δεν είναι δυνατό να υπάρξει παρά μ ι α μόνο κ α λ ή κυβέρνηση»
«.. το κράτος υπάρχει αφεαυτού, ενώ η κυβέρνηση μόνο δ ι α μ έ σ ο υ του κυρίαρχου σώματος»
«..η κυρίαρχη βούληση του ηγεμόνα είναι μ ό ν ο η γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η ή ο Ν ό μ ο ς»
Γενικά
Νομοθετική – Εκτελεστική δύναμη
(λαός) (κυβέρνηση = μέσο επικοινωνίας Κράτους και
Κυρίαρχου Σώματος)
Κυβέρνηση ως Σώμα
(Μονάρχης / prince)
Μέλη της κυβέρνησης
(άρχοντες ή βασιλείς / διοικητές /// magistrates – rois / gouverneurs)
Δεν υπάρχουν δ ύ ο συμβόλαια . Η Κυβέρνηση αναλαμβάνει μέσα από μια σ ύ μ β α σ η ε ρ γ α σ ί α ς (contra Locke).
Κυβέρνηση = η σχέση μεταξύ των ακραίων όρων μιας συνεχούς αναλογίας, δηλ. ο γ ε ω μ ε τ ρ ι κ ό ς μέσος ό ρ ο ς
[π.χ. α/β=β/γ= γ/δ….τότε β2=αγ, όπου ο β = γεωμετρικός μέσος όρος. Ομοίως, αν Κ=κυρίαρχος και ΚΥ=κυβέρνηση και ΚΡ=κράτος, τότε Κ / ΚΥ = ΚΥ / ΚΡ, δηλαδή (Κ)(ΚΡ)=ΚΥ2, όπου η ΚΥ= ο γεωμετρικός μέσος όρος.
Δηλαδή: ο Κυρίαρχος (Κ) πρέπει να έχει τόση εξουσία – δύναμη προς την Κυβέρνηση (ΚΥ), όση αυτή προς το Κράτος (ΚΡ), όπου Κράτος = τα υποκείμενα (sujets). Όσο μεγαλώνει το Κράτος τόσο μικραίνει η ι σ ό τ η τ α (égalité).
Κ2
«στο τέλειο νομοθετικό σύστημα το άτομο ή η ατομική βούληση θα είναι ανύπαρκτες, η συλλογική βούληση της κυβέρνησης πολύ κατώτερη και η γενική ή κυριαρχική βούληση θα κυριαρχεί και θα αποτελεί πάντα τον μοναδικό ρυθμιστή όλων των άλλων»
Η αρχή της συγκρότησης των διαφόρων μορφών κυβερνήσεων.
Άρχοντας : - ιδιωτική (ατομική) βούληση
- συλλογική (κυβέρνηση) βούληση
- λαϊκή (κυρίαρχος) βούληση
Φυσική τάξη
Κοινωνική τάξη
- ιδιωτική
- συλλογική
- γενική
- γενική
- συλλογική
- ιδιωτική
Ο λόγος του αριθμού των αρχόντων προς την κυβέρνηση πρέπει να είναι α ν τ ί σ τ ρ ο φ ο ς του λόγου των υπηκόων προς το κυρίαρχο Σώμα (αριθμητικά, όχι ποιοτικά).
Όσο περισσότεροι είναι οι άρχοντες, τόσο περισσότερο η συλλογική βούληση πλησιάζει τη γενική
Κ3
Ταξινόμηση των κυβερνήσεων
Δημοκρατία : κατάλληλη για μικρά κράτη (βλ. παραπάνω αναλογία)
Αριστοκρατία : κατάλληλη για κράτη μεσαίου μεγέθους
Μοναρχία : κατάλληλη για μεγάλα κράτη
Κ4
«η κατάχρηση νόμου από την κυβέρνηση αποτελεί μικρότερο κακό από τη διαφθορά του νομοθέτη που προέρχεται αναπόφευκτα από την επιδίωξη ιδιωτικών συμφερόντων»
«υπό την απόλυτη έννοια του όρου, δεν υπήρξε ποτέ και ούτε θα υπάρξει δημοκρατία»
«Αν υπήρχε ένα έθνος/λαός θεών θα κυβερνούσε τον εαυτό του δημοκρατικά. Μια τόσο τέλεια κυβέρνηση δεν είναι κατάλληλη για τους ανθρώπους»
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Αδυναμίες:
- όχι διάκριση εξουσιών (ταύτιση νομοθετικής – εκτελεστικής)
- επιρροή ιδιωτικών συμφερόντων
- επιρρεπής στον εμφύλιο πόλεμο
Προϋποθέσεις:
- μικρό κράτος
- απλότητα ηθών και τρόπων
- μεγάλο μερίδιο ισότητας, κοινωνικής τάξης και πλούτου
- ελάχιστη πολυτέλεια
Κ5
Αριστοκρατία
Δύο γενικές βουλήσεις: - κυρίαρχου (πολίτες)
- κυβέρνησης (συλλογικά / μέλη της
διοίκησης)
τύποι αριστοκρατίας :
- φυσική
- αιρετή (καλύτερη)
- κληρονομική
Πλεονεκτήματα:
- επιλογή αρχόντων που ρυθμίζεται από τον Ν ό μ ο
(μετριοπάθεια πλουσίων – μέριμνα για τους φτωχούς)
Κ6
Machiavelli : ο «Ηγεμών» το σημαντικότερο κείμενο κατά της μοναρχίας!
«¨ΟΛοι ξέρουμε πως πρέπει να α ν τ ι σ τ ε κ ό μ α σ τ ε σε μια κακή κυβέρνηση όταν κάνει κακό. Το πρόβλημα είναι να βρούμε μια καλή κυβέρνηση»
Μοναρχία (σύμφωνα με τον Νόμο)
Κατάλληλη για τα μεγάλα κράτη
Οι μονάρχες πρέπει να διδαχτούν την «τέχνη της υπακοής»!
Αρνητικά:
- μικρόμυαλοι και ανίκανοι ηγέτες
- πρόβλημα στη διαδοχή
Κ7
Μικτές μορφές κυβέρνησης
Κ8
«Η ελευθερία δεν είναι φρούτο για κάθε κλίμα και επομένως δεν βρίσκεται μέσα στις δυνατότητες κάθε λαού»
«οι περιοχές με μέτριο πλεόνασμα παραγωγής επάνω στην εργασία είναι κατάλληλες για ελεύθερους ανθρώπους»
Όλες οι μορφές της κυβέρνησης δεν είναι κατάλληλες για όλες τις χώρες.
Το αστικό κράτος μπορεί να υπάρξει μόνο αν η εργασία των ανθρώπων παράγει περισσότερα από όσα χρειάζονται οι ίδιοι (υπεραξία – περίσσευμα ιδιωτικής παραγωγής)
Μοναρχία : πλούσια κράτη
Αριστοκρατία : έθνη με μέτριο πλούτο
Δημοκρατία : μικρές και φτωχές χώρες
Κ9
Ο α ρ ι θ μ ό ς σημείο ευμάρειας
Οι ε π α ν α σ τ ά σ ε ι ς δεν είναι πάντοτε κακό
Τα σημεία της καλής κυβέρνησης
Υπήκοος (sujet)
πολίτης (citoyen)
- δημόσια ηρεμία
- ασφάλεια περιουσίας
- αυστηρότητα κυβέρνησης
- τιμωρία εγκλημάτων
- φόβος προς τους άλλους
- ελευθερία
- ασφάλεια ατόμου
- ήπια κυβέρνηση
- πρόληψη
- αδιαφορία
Κ10
«είναι α ν α π ό φ ε υ κ τ ο πως αργά ή γρήγορα ο ηγεμόνας θα καταπιέσει τον κυρίαρχο και θα παραβεί την κοινωνική συνθήκη»
Κατάχρηση κυβέρνησης – κατάπτωση
- συστολή της κυβέρνησης
- διάλυση του κράτους (dissolution de l’ Etat):
Υφαρπαγή δύναμης κυρίαρχου από τον ηγεμόνα (παράνομη)
Υφαρπαγή δύναμης κυβερνητικού Σώματος από τα μέλη της κυβέρνησης ξεχωριστά (παράνομη)
Τυραννία
Αντίθετα προς τον Νόμο για να κυβερνήσει σύμφωνα με αυτόν
Αναρχία : - οχλοκρατία
- ολιγαρχία
-τύραννος/ δεσπότης
(tyran / despote)
Ο Εαυτός πάνω από τον
Νόμο
Κ11
Κ12
Κ13-14
«Αν χάθηκαν η Σπάρτη και η Ρώμη, ποιο κράτος μπορεί να ελπίζει;»
«οι λέξεις υ π ή κ ο ο ς και κ υ ρ ί α ρ χ ο ς αποτελούν δύο ίδια συστατικά στοιχεία, η έννοια των οποίων συγκεντρώνεται στη μοναδική λέξη π ο λ ί τη ς»
Ο Θάνατος του πολιτικού σώματος
Η αρχή της πολιτικής ζωής βρίσκεται στην κυριαρχική εξουσία.
Διατήρηση της κυριαρχικής εξουσίας:
Συνελεύσεις του λαού (Ρώμη)
- προκαθορισμένες
- περιοδικές
- δεν αναβάλλονται
- δεν καταργούνται
Ίση κατανομή πληθυσμού / ίδια δικαιώματα / κατανομή ίδιας αφθονίας
Κ15
«χρησιμοποιήστε το χρήμα και σύντομα θα βρεθείτε αλυσοδεμένοι»
«από τη στιγμή που κάποιος θα πει :’ τι μ’ ενδιαφέρει εμένα’, από τότε το κράτος πρέπει να θεωρηθεί χαμένο»
«ο αγγλικός λαός πιστεύει για τον εαυτό του ότι είναι ελεύθερος, κάνει όμως ένα μεγάλο λάθος. Είναι ελεύθερος μόνο κατά τη διάρκεια της εκλογής των βουλευτών»
Πληρεξούσιοι ή αντιπρόσωποι
Η Κυριαρχία δ ε ν α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε τ α ι !
Η Κυριαρχία δ ε ν α π α λ λ ο τ ρ ι ώ ν ε τ α ι !
Κάθε Νόμος που δεν έχει επικυρωθεί προσωπικά από τον λαό είναι ά κ υ ρ ο ς. Δεν είναι Νόμος.
Νομοθετική δύναμη:
Εκτελεστική δύναμη:
ΟΧΙ αντιπροσώπευση
ΝΑΙ αντιπροσώπευση
Κ16
Κ17
Κ18
Η ίδρυση της Κυβέρνησης δεν αποτελεί Συμβόλαιο
Έ ν α μόνο συμβόλαιο: το συμβόλαιο της ίδιας της ένωσης και αυτό αποκλείει κάθε άλλο
Καθιέρωση νόμου (για ύπαρξη κυβέρνησης) – εκτέλεση νόμου (ορισμός κυβέρνησης)
Πρόληψη σφετερισμού της κυβέρνησης: (η κυβέρνηση είναι εντολοδόχος του λαού)
- δεν υπάρχει σύμβαση
- οφείλει υπακοή
- μπορεί να ανατραπεί (κριτήριο: le bien public)
Βιβλίο ΙV
Κ1
Η γενική θέληση είναι άφθαρτη
Άνθρωποι = (ένα) Σώμα
- ειρήνη
- ενότητα
- ισότητα
Δεν εξαφανίζεται αλλά υποτάσσεται σε ιδιωτικά συμφέροντα
Κ2
Κ3
«όταν επομένως υπερισχύει η αντίθετη από τη δική μου γνώμη, αυτό αποδεικνύει πως έκανα λάθος και πως αυτό που πίστευα πως ήταν η γενική βούληση δ ε ν ήταν»
Δικαίωμα ψήφου
Κοινωνικό Συμβόλαιο = (απαιτούμενη) ο μ ο φ ω ν ί α
Ξένοι = όσοι κατά τη σύναψη του συμβολαίου διαφωνούν, εκτός ομάδας.
Υποταγή της μ ε ι ο ψ η φ ί α ς στις αποφάσεις της πλειοψηφίας και ε λ ε υ θ ε ρ ί α της
Εκλογές (κλήρος – ψήφος)
Κ47
Ρώμη
Κ8
«κανένα κράτος δεν ιδρύθηκε ποτέ χωρίς να έχει για βάση του τη θρησκεία»
«ο χριστιανικός νόμος είναι στη βάση του περισσότερο βλαβερός παρά εξυπηρετικός για μια γερή συγκρότηση κ ρ ά τ ο υ ς»
«ο χριστιανισμός κηρύττει μόνο την υποταγή και τη δουλικότητα»
«οι αληθινοί χριστιανοί έγιναν για να είναι δ ο ύ λ ο ι»
Πολιτική θρησκεία
Πολυθεϊσμός = εθνικές θρησκείες = μισαλλοδοξία
(δικαίωση του Hobbes για τις απόψεις του περί θρησκείας)
Θρησκεία του ανθρώπου
Θρησκεία του πολίτη
Θρησκεία του ιερέως (χειρότερο)
Ατομική λατρεία του ευαγγελίου
Θρησκεία μιας χώρας
Λάμα – Ιάπωνες – Καθολικοί χριστιανοί
Καλή για άνθρωπο, κακή για κράτος
Καλή για κράτος, κακή λόγω φανατισμού και μισαλλοδοξίας
Κακή για κράτος γιατί καταστρέφει την κοινωνική ενότητα
«όποιος τολμήσει να πει: δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την εκκλησία, πρέπει να διώχνεται από το κράτος»
Πολιτική θρησκεία (συνέχεια)
Δόγματα:
θετικά
αρνητικά
-Ύπαρξη καλού Θεού
-Μέλλουσα ζωή
-Ευτυχία δικαίων
-Τιμωρία αδίκων
-Ιερότητα κοινωνικού συμβολαίου
- ιερότητα Νόμου
Όχι μισαλλοδοξία
-----
Ποινές:
Εξορία ή θάνατος
Σκοπός του κειμένου: η «νομιμότητα» ενός ασφαλούς συστήματος διακυβέρνησης μέσα στην «πολιτική κοινωνία».
Βιβλίο Ι
Κ1
«Ο άνθρωπος γεννήθηκε ελεύθερος και βρίσκεται παντού αλυσοδεμένος»
- οι κυβερνήτες = σκλάβοι
- η κοινωνική τάξη δεν είναι «φυσικό» δικαίωμα, άρα συμφωνία
Κ2
«οι δούλοι στα δεσμά τους χάνουν τα πάντα, ακόμη και την επιθυμία να είναι ελεύθεροι»
Η ανθρώπινη φύση (Hobbes, Grotius, Αριστοτέλης) / contra φύσει δούλοι
Κ3
Το δίκαιο του ισχυρότερου (η δύναμη δεν δημιουργεί δίκαιο)
Κ4
«οι Έλληνες έζησαν ειρηνικά στη σπηλιά του Κύκλωπα περιμένοντας να τους καταβροχθήσει»
Δουλεία ( aliéner)
Η παραίτηση από την ελευθερία = παραίτηση από την ιδιότητα του ανθρώπου (δικαιώματα + καθήκοντα)
Οι άνθρωποι δεν είναι – από τη φύση τους – εχθροί.
Η «κατάσταση πολέμου» (Hobbes) δημιουργείται από τις σχέσεις ιδιοκτησίας (+ Λόγος περί ανισότητας../ μέρος ΙΙ)
Κ5
Η αρχική Συμφωνία
Η έννοια του λ α ο ύ: ο «λαός» ως «πολιτικό σώμα» (corps politique)
Η πρώτη συμφωνία προϋποθέτει την ο μ ο φ ω ν ί α.
Κ6
«πως μπορεί να βρεθεί μια μορφή ενώσεως που θα υπερασπίζει το πρόσωπο και τα αγαθά του κάθε μέλους της με τη συλλογική δύναμη όλων και κάτω από την οποία κάθε άτομο, ενώ θα ενώνεται με τα άλλα, δεν θα υπακούει παρά μόνο στον εαυτό του και θα παραμένει τόσο ελεύθερο, όσο και πρώτα;;» Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα του οποίου τη λύση δίνει το κ ο ι ν ω ν ι κ ό σ υ μ β ό λ α ι ο
Η κοινωνική Συμφωνία (Pacte Sociale)
Όροι:
1. Πλήρης εκχώρηση του ε α υ τ ο ύ και όλων των δ ι κ α ι ω μ ά τ ω ν
Απόλυτη ισότητα όλων, ίδιες συνθήκες, ίδια συμφέροντα
2. παραίτηση χωρίς καμία επιφύλαξη
3. παραίτηση στην ομάδα, όχι σε άτομο
«ο καθένας από εμάς καταθέτει στην κοινότητα το άτομό του και όλες τις δυνάμεις του κάτω από την υπέρτατη διοίκηση της γ ε ν ι κ ή ς β ο ύ λ η σ η ς (volonté générale) και σαν Σ ώ μ α, ενσωματώνουμε κάθε μέλος σαν αδιαίρετο τμήμα του συνόλου»
Τεχνητό + Συλλογικό Σώμα (ενότητα, Εγώ, βούληση)
Αρχαιότητα :
Άστυ (Cité)
Δημοκρατία ή πολιτικό Σώμα
Κράτος
Ενεργητικά:
Παθητικά
- κυρίαρχο / λαός = πολίτες
(Souverain / citoyens)
- υπήκοοι
(sujets)
Κ7
«πως οποιοσδήποτε αρνηθεί να υπακούσει στη γενική βούληση θα εξαναγκάζεται να το κάνει από το σύνολο του Σώματος, πράγμα που δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά πως θα εξαναγκασθεί ν’ απελευθερωθεί»
Το κυρίαρχο Σώμα
Ατομική vs Γενικής Βούλησης
Διαφωνίες και μη συμμόρφωση = εξαναγκασμός (από το Σώμα) στην Ελευθερία (.. qu’ on le forcera à être libre)
Κ8
Η Αστική Κοινωνία (L’ Etat Civil)
To Ένστικτο εγκαταλείπει τη θέση του στη Δικαιοσύνη.
Απώλειες
Κέρδη
Φυσική ελευθερία
Πολιτική ελευθερία - ιδιοκτησία
Κ9
Ιδιοκτησία
Δικαίωμα του «πρώτου κατέχοντος». Προϋποθέσεις:
- πολιτική κοινωνία
- πρώτος κάτοχος
- (αναγκαία και απαραίτητη) έκταση (βλ. και Locke / Δεύτερη Πραγματεία..)
- κατοχή με την εργασία
Βιβλίο ΙΙ
Κ1
Αμεταβίβαστο της Κυριαρχίας
Κ2
Αδιαίρετο της Κυριαρχίας
Κ3
«Εάν αφαιρέσουμε από τις ίδιες αυτές βουλήσεις τα συν και τα πλην που εξουδετερώνονται μεταξύ τους, το άθροισμα της διαφοράς αποτελεί τη γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η»
Σφάλλει η Γ ε ν ι κ ή Β ο ύ λ η σ η;;
(γενική βούληση vs βούλησης ό λ ω ν)
Ο κάθε πολίτης ψηφίζει μόνος, όχι μέσα από άλλες ενώσεις
Κ4
«…η γενική βούληση για να είναι αυτή που είναι πρέπει να είναι γενική στο σ κ ο π ό της και στη φ ύ σ η της..»
Τα όρια της Κυριαρχίας
Δικαιώματα του πολίτη και του κυρίαρχου Σώματος contra Φυσικών Δικαιωμάτων
Άλλος = εαυτός
Κ5
Δικαίωμα ζωής και θανάτου
Επιταγή για θυσία
Ποινή του θανάτου
Παράβαση του Νόμου : εξορία ή θάνατος
Κ6
«υπάρχει μια παγκόσμια δικαιοσύνη που πηγάζει από τη λ ο γ ι κ ή»
«τι είναι ν ό μ ο ς;
.. η γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η δεν μπορεί να σχετίζεται με κανένα ε ι δ ι κ ό αντικείμενο..
..το θέμα για το οποίο δημιουργείται ο Ν ό μ ο ς είναι τόσο γ ε ν ι κ ό, όσο και η β ο ύ λ η σ η που το δημιουργεί. Α υ τ ό είναι το είδος της πράξεως που ονομάζω Ν ό μ ο »
«τα άτομα πρέπει να υποχρεωθούν να υποτάσσουν τη θέλησή (volonté) τους στη λογική (raison) τους”
«ο λαός πρέπει να δ ι δ α χ τ ε ί ώστε να αναγνωρίζει τι είναι αυτό που θέλει»
ΝΟΜΟΣ
- γενικότητα
- πράξη της γενικής βούλησης
- δεν υπάρχει άδικος νόμος
- είναι κατάλογος των επιθυμιών μας
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ (République) = κάθε κράτος που διοικείται σύμφωνα με τον Ν ό μ ο.
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ = κάθε κυβέρνηση που κατευθύνεται από τη γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η.
Η ΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ (association civile) = η κοινωνία υπό τον όρο των Νόμων. Ο λ α ό ς , εφόσον υπόκειται στους Νόμους π ρ έ π ε ι να είναι ο σ υ ν τ ά κ τ η ς τους !
Διαφώτιση του λαού.
Κ7
«θα χρειάζονταν θ ε ο ί για να δώσουν νόμους στους ανθρώπους»
«για να μπορέσει ένας νεοσχηματισμένος λαός να καταλάβει τις αρχές της π ο λ ι τ ι κ ή ς και να ακολουθήσει τους κανόνες της κρατικής πολιτικής θα πρέπει το α π ο τ έ λ ε σ μ α να μεταβληθεί σε α ί τ ι ο… οι άνθρωποι θα πρέπει να έχουν ήδη διαμορφωθεί π ρ ι ν από την εμφάνιση του Νόμου σύμφωνα με το πρότυπο στο οποίο πρέπει να μεταβληθούν ε ξ α ι τ ί α ς του Νόμου»
Ο ΝΟΜΟΘΕΤΗΣ
(Πλάτων, Πολιτικός)
Έργο του Νομοθέτη :
Να αλλάξει τον Άνθρωπο από
Πλήρη / μοναχικό σε Κοινωνικό όν
(φυσική / ανεξάρτητη ύπαρξη) (ηθική / κοινοτική)
Αναγκαιότητα «κοινωνικών θεσμών»
Λυκούργος – Ρώμη - Καλβίνος
Κ8
Κ9
Κ10
«τα έθνη, όπως και οι άνθρωποι, μπορούν να διδαχτούν μόνο κατά τη νεότητά τους»
«η ελευθερία μπορεί να κερδισθεί, μα ποτέ δεν ξανακερδίζεται»
Ο ΛΑΟΣ
Έ θ ι μ α
Ό ρ ι α στην επέκταση του πολιτικού Σώματος. Το μικρό Κράτος είναι ισχυρότερο από το μεγάλο.
Ειρήνη – όχι πόλεμος / εμπόριο
(Κορσική)
Κ11
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΝΟΜΩΝ
ΣΤΌΧΟΙ:
- Ελευθερία (γιατί κάθε ατομική εξάρτηση σημαίνει πως μια μεγάλη δύναμη αφαιρείται από το σώμα του Κράτους)
- Ισότητα (γιατί η Ελευθερία δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτή)
- περιορισμός πλούτου
- περιορισμός των άκρων (Αριστοτέλης;;)
- προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε λαού (Montesquieu: Το Πνεύμα των Νόμων, ΧΧVI, ΧΧΙΧ)
K12
Tαξινόμηση των Νόμων
Πολιτικοί Νόμοι = επίδραση ολόκληρου του Πολιτικού Σώματος πάνω στον εαυτό του.
Αστικοί Νόμοι = η σχέση των μελών μεταξύ τους ή καθενός προς το πολιτικό Σώμα.
Ποινικοί Νόμοι
Ηθική
Βιβλίο ΙΙΙ
Κ1
« τι είναι λοιπόν η Κ υ β έ ρ ν η σ η; Ένα ενδιάμεσο Σώμα που βρίσκεται ανάμεσα στους υπηκόους και το κυρίαρχο Σώμα για να εξασφαλίσει την αμοιβαία επικοινωνία,...., την εκτέλεση των Νόμων και τη διατήρηση της ελευθερίας, τόσο της αστικής όσο και της πολιτικής»
«επειδή υπάρχει μόνο ένας μέσος γεωμετρικός όρος ανάμεσα σε δύο ακραίους, γιαυτό για κάθε κράτος δεν είναι δυνατό να υπάρξει παρά μ ι α μόνο κ α λ ή κυβέρνηση»
«.. το κράτος υπάρχει αφεαυτού, ενώ η κυβέρνηση μόνο δ ι α μ έ σ ο υ του κυρίαρχου σώματος»
«..η κυρίαρχη βούληση του ηγεμόνα είναι μ ό ν ο η γ ε ν ι κ ή β ο ύ λ η σ η ή ο Ν ό μ ο ς»
Γενικά
Νομοθετική – Εκτελεστική δύναμη
(λαός) (κυβέρνηση = μέσο επικοινωνίας Κράτους και
Κυρίαρχου Σώματος)
Κυβέρνηση ως Σώμα
(Μονάρχης / prince)
Μέλη της κυβέρνησης
(άρχοντες ή βασιλείς / διοικητές /// magistrates – rois / gouverneurs)
Δεν υπάρχουν δ ύ ο συμβόλαια . Η Κυβέρνηση αναλαμβάνει μέσα από μια σ ύ μ β α σ η ε ρ γ α σ ί α ς (contra Locke).
Κυβέρνηση = η σχέση μεταξύ των ακραίων όρων μιας συνεχούς αναλογίας, δηλ. ο γ ε ω μ ε τ ρ ι κ ό ς μέσος ό ρ ο ς
[π.χ. α/β=β/γ= γ/δ….τότε β2=αγ, όπου ο β = γεωμετρικός μέσος όρος. Ομοίως, αν Κ=κυρίαρχος και ΚΥ=κυβέρνηση και ΚΡ=κράτος, τότε Κ / ΚΥ = ΚΥ / ΚΡ, δηλαδή (Κ)(ΚΡ)=ΚΥ2, όπου η ΚΥ= ο γεωμετρικός μέσος όρος.
Δηλαδή: ο Κυρίαρχος (Κ) πρέπει να έχει τόση εξουσία – δύναμη προς την Κυβέρνηση (ΚΥ), όση αυτή προς το Κράτος (ΚΡ), όπου Κράτος = τα υποκείμενα (sujets). Όσο μεγαλώνει το Κράτος τόσο μικραίνει η ι σ ό τ η τ α (égalité).
Κ2
«στο τέλειο νομοθετικό σύστημα το άτομο ή η ατομική βούληση θα είναι ανύπαρκτες, η συλλογική βούληση της κυβέρνησης πολύ κατώτερη και η γενική ή κυριαρχική βούληση θα κυριαρχεί και θα αποτελεί πάντα τον μοναδικό ρυθμιστή όλων των άλλων»
Η αρχή της συγκρότησης των διαφόρων μορφών κυβερνήσεων.
Άρχοντας : - ιδιωτική (ατομική) βούληση
- συλλογική (κυβέρνηση) βούληση
- λαϊκή (κυρίαρχος) βούληση
Φυσική τάξη
Κοινωνική τάξη
- ιδιωτική
- συλλογική
- γενική
- γενική
- συλλογική
- ιδιωτική
Ο λόγος του αριθμού των αρχόντων προς την κυβέρνηση πρέπει να είναι α ν τ ί σ τ ρ ο φ ο ς του λόγου των υπηκόων προς το κυρίαρχο Σώμα (αριθμητικά, όχι ποιοτικά).
Όσο περισσότεροι είναι οι άρχοντες, τόσο περισσότερο η συλλογική βούληση πλησιάζει τη γενική
Κ3
Ταξινόμηση των κυβερνήσεων
Δημοκρατία : κατάλληλη για μικρά κράτη (βλ. παραπάνω αναλογία)
Αριστοκρατία : κατάλληλη για κράτη μεσαίου μεγέθους
Μοναρχία : κατάλληλη για μεγάλα κράτη
Κ4
«η κατάχρηση νόμου από την κυβέρνηση αποτελεί μικρότερο κακό από τη διαφθορά του νομοθέτη που προέρχεται αναπόφευκτα από την επιδίωξη ιδιωτικών συμφερόντων»
«υπό την απόλυτη έννοια του όρου, δεν υπήρξε ποτέ και ούτε θα υπάρξει δημοκρατία»
«Αν υπήρχε ένα έθνος/λαός θεών θα κυβερνούσε τον εαυτό του δημοκρατικά. Μια τόσο τέλεια κυβέρνηση δεν είναι κατάλληλη για τους ανθρώπους»
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Αδυναμίες:
- όχι διάκριση εξουσιών (ταύτιση νομοθετικής – εκτελεστικής)
- επιρροή ιδιωτικών συμφερόντων
- επιρρεπής στον εμφύλιο πόλεμο
Προϋποθέσεις:
- μικρό κράτος
- απλότητα ηθών και τρόπων
- μεγάλο μερίδιο ισότητας, κοινωνικής τάξης και πλούτου
- ελάχιστη πολυτέλεια
Κ5
Αριστοκρατία
Δύο γενικές βουλήσεις: - κυρίαρχου (πολίτες)
- κυβέρνησης (συλλογικά / μέλη της
διοίκησης)
τύποι αριστοκρατίας :
- φυσική
- αιρετή (καλύτερη)
- κληρονομική
Πλεονεκτήματα:
- επιλογή αρχόντων που ρυθμίζεται από τον Ν ό μ ο
(μετριοπάθεια πλουσίων – μέριμνα για τους φτωχούς)
Κ6
Machiavelli : ο «Ηγεμών» το σημαντικότερο κείμενο κατά της μοναρχίας!
«¨ΟΛοι ξέρουμε πως πρέπει να α ν τ ι σ τ ε κ ό μ α σ τ ε σε μια κακή κυβέρνηση όταν κάνει κακό. Το πρόβλημα είναι να βρούμε μια καλή κυβέρνηση»
Μοναρχία (σύμφωνα με τον Νόμο)
Κατάλληλη για τα μεγάλα κράτη
Οι μονάρχες πρέπει να διδαχτούν την «τέχνη της υπακοής»!
Αρνητικά:
- μικρόμυαλοι και ανίκανοι ηγέτες
- πρόβλημα στη διαδοχή
Κ7
Μικτές μορφές κυβέρνησης
Κ8
«Η ελευθερία δεν είναι φρούτο για κάθε κλίμα και επομένως δεν βρίσκεται μέσα στις δυνατότητες κάθε λαού»
«οι περιοχές με μέτριο πλεόνασμα παραγωγής επάνω στην εργασία είναι κατάλληλες για ελεύθερους ανθρώπους»
Όλες οι μορφές της κυβέρνησης δεν είναι κατάλληλες για όλες τις χώρες.
Το αστικό κράτος μπορεί να υπάρξει μόνο αν η εργασία των ανθρώπων παράγει περισσότερα από όσα χρειάζονται οι ίδιοι (υπεραξία – περίσσευμα ιδιωτικής παραγωγής)
Μοναρχία : πλούσια κράτη
Αριστοκρατία : έθνη με μέτριο πλούτο
Δημοκρατία : μικρές και φτωχές χώρες
Κ9
Ο α ρ ι θ μ ό ς σημείο ευμάρειας
Οι ε π α ν α σ τ ά σ ε ι ς δεν είναι πάντοτε κακό
Τα σημεία της καλής κυβέρνησης
Υπήκοος (sujet)
πολίτης (citoyen)
- δημόσια ηρεμία
- ασφάλεια περιουσίας
- αυστηρότητα κυβέρνησης
- τιμωρία εγκλημάτων
- φόβος προς τους άλλους
- ελευθερία
- ασφάλεια ατόμου
- ήπια κυβέρνηση
- πρόληψη
- αδιαφορία
Κ10
«είναι α ν α π ό φ ε υ κ τ ο πως αργά ή γρήγορα ο ηγεμόνας θα καταπιέσει τον κυρίαρχο και θα παραβεί την κοινωνική συνθήκη»
Κατάχρηση κυβέρνησης – κατάπτωση
- συστολή της κυβέρνησης
- διάλυση του κράτους (dissolution de l’ Etat):
Υφαρπαγή δύναμης κυρίαρχου από τον ηγεμόνα (παράνομη)
Υφαρπαγή δύναμης κυβερνητικού Σώματος από τα μέλη της κυβέρνησης ξεχωριστά (παράνομη)
Τυραννία
Αντίθετα προς τον Νόμο για να κυβερνήσει σύμφωνα με αυτόν
Αναρχία : - οχλοκρατία
- ολιγαρχία
-τύραννος/ δεσπότης
(tyran / despote)
Ο Εαυτός πάνω από τον
Νόμο
Κ11
Κ12
Κ13-14
«Αν χάθηκαν η Σπάρτη και η Ρώμη, ποιο κράτος μπορεί να ελπίζει;»
«οι λέξεις υ π ή κ ο ο ς και κ υ ρ ί α ρ χ ο ς αποτελούν δύο ίδια συστατικά στοιχεία, η έννοια των οποίων συγκεντρώνεται στη μοναδική λέξη π ο λ ί τη ς»
Ο Θάνατος του πολιτικού σώματος
Η αρχή της πολιτικής ζωής βρίσκεται στην κυριαρχική εξουσία.
Διατήρηση της κυριαρχικής εξουσίας:
Συνελεύσεις του λαού (Ρώμη)
- προκαθορισμένες
- περιοδικές
- δεν αναβάλλονται
- δεν καταργούνται
Ίση κατανομή πληθυσμού / ίδια δικαιώματα / κατανομή ίδιας αφθονίας
Κ15
«χρησιμοποιήστε το χρήμα και σύντομα θα βρεθείτε αλυσοδεμένοι»
«από τη στιγμή που κάποιος θα πει :’ τι μ’ ενδιαφέρει εμένα’, από τότε το κράτος πρέπει να θεωρηθεί χαμένο»
«ο αγγλικός λαός πιστεύει για τον εαυτό του ότι είναι ελεύθερος, κάνει όμως ένα μεγάλο λάθος. Είναι ελεύθερος μόνο κατά τη διάρκεια της εκλογής των βουλευτών»
Πληρεξούσιοι ή αντιπρόσωποι
Η Κυριαρχία δ ε ν α ν τ ι π ρ ο σ ω π ε ύ ε τ α ι !
Η Κυριαρχία δ ε ν α π α λ λ ο τ ρ ι ώ ν ε τ α ι !
Κάθε Νόμος που δεν έχει επικυρωθεί προσωπικά από τον λαό είναι ά κ υ ρ ο ς. Δεν είναι Νόμος.
Νομοθετική δύναμη:
Εκτελεστική δύναμη:
ΟΧΙ αντιπροσώπευση
ΝΑΙ αντιπροσώπευση
Κ16
Κ17
Κ18
Η ίδρυση της Κυβέρνησης δεν αποτελεί Συμβόλαιο
Έ ν α μόνο συμβόλαιο: το συμβόλαιο της ίδιας της ένωσης και αυτό αποκλείει κάθε άλλο
Καθιέρωση νόμου (για ύπαρξη κυβέρνησης) – εκτέλεση νόμου (ορισμός κυβέρνησης)
Πρόληψη σφετερισμού της κυβέρνησης: (η κυβέρνηση είναι εντολοδόχος του λαού)
- δεν υπάρχει σύμβαση
- οφείλει υπακοή
- μπορεί να ανατραπεί (κριτήριο: le bien public)
Βιβλίο ΙV
Κ1
Η γενική θέληση είναι άφθαρτη
Άνθρωποι = (ένα) Σώμα
- ειρήνη
- ενότητα
- ισότητα
Δεν εξαφανίζεται αλλά υποτάσσεται σε ιδιωτικά συμφέροντα
Κ2
Κ3
«όταν επομένως υπερισχύει η αντίθετη από τη δική μου γνώμη, αυτό αποδεικνύει πως έκανα λάθος και πως αυτό που πίστευα πως ήταν η γενική βούληση δ ε ν ήταν»
Δικαίωμα ψήφου
Κοινωνικό Συμβόλαιο = (απαιτούμενη) ο μ ο φ ω ν ί α
Ξένοι = όσοι κατά τη σύναψη του συμβολαίου διαφωνούν, εκτός ομάδας.
Υποταγή της μ ε ι ο ψ η φ ί α ς στις αποφάσεις της πλειοψηφίας και ε λ ε υ θ ε ρ ί α της
Εκλογές (κλήρος – ψήφος)
Κ47
Ρώμη
Κ8
«κανένα κράτος δεν ιδρύθηκε ποτέ χωρίς να έχει για βάση του τη θρησκεία»
«ο χριστιανικός νόμος είναι στη βάση του περισσότερο βλαβερός παρά εξυπηρετικός για μια γερή συγκρότηση κ ρ ά τ ο υ ς»
«ο χριστιανισμός κηρύττει μόνο την υποταγή και τη δουλικότητα»
«οι αληθινοί χριστιανοί έγιναν για να είναι δ ο ύ λ ο ι»
Πολιτική θρησκεία
Πολυθεϊσμός = εθνικές θρησκείες = μισαλλοδοξία
(δικαίωση του Hobbes για τις απόψεις του περί θρησκείας)
Θρησκεία του ανθρώπου
Θρησκεία του πολίτη
Θρησκεία του ιερέως (χειρότερο)
Ατομική λατρεία του ευαγγελίου
Θρησκεία μιας χώρας
Λάμα – Ιάπωνες – Καθολικοί χριστιανοί
Καλή για άνθρωπο, κακή για κράτος
Καλή για κράτος, κακή λόγω φανατισμού και μισαλλοδοξίας
Κακή για κράτος γιατί καταστρέφει την κοινωνική ενότητα
«όποιος τολμήσει να πει: δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την εκκλησία, πρέπει να διώχνεται από το κράτος»
Πολιτική θρησκεία (συνέχεια)
Δόγματα:
θετικά
αρνητικά
-Ύπαρξη καλού Θεού
-Μέλλουσα ζωή
-Ευτυχία δικαίων
-Τιμωρία αδίκων
-Ιερότητα κοινωνικού συμβολαίου
- ιερότητα Νόμου
Όχι μισαλλοδοξία
-----
Ποινές:
Εξορία ή θάνατος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου