Πεδίο 4.3 : Πολιτειακή Παιδεία.

Τι είναι η «πολιτειακή παιδεία» και πως αντιμετωπίζει την «πολιτεία»; (από τον μεσαίωνα μέχρι τον 17^ο αιώνα).

     Από τον 2^ο αιώνα π.Χ., τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν στον τρόπο με τον οποίο η Πολιτεία αντιμετωπίζει το ζήτημα της εκπαίδευσης. Η κλασική στροφή προς την αναζήτηση της Αρετής μέσα από ένα «πολιτικό» πλαίσιο που θα δώσει σωστούς και ηθικούς πολίτες και η εναρμόνιση πολιτικής και ατομικής ηθικής, θα αρχίσει σταδιακά να εγκαταλείπεται μπροστά στη νέα πραγματικότητα των μεγάλων αυτοκρατοριών. Η πλήρης κυριαρχία των Ρωμαίων σε μία περιοχή που ξεκινά από τη Βρετανία και φτάνει μέχρι τα βάθη της Ασίας, θα μεταλλάξει την έννοια και την ιδιότητα του «πολίτη» αποσπώντας από αυτή ότι σημαντικότερο της είχε αποδώσει η αθηναϊκή εκδοχή της (βλ. Θουκυδίδης, Ιστορία, β.2, ο επιτάφιος λόγος του Περικλή). Ο «ρωμαίος πολίτης» δεν απολαμβάνει τα δικαιώματα του αθηναίου πολίτη και η πολιτεία δεν ενδιαφέρεται γι’ αυτό που οι Έλληνες θεώρησαν υπέρτατο αγαθό για τη σωτηρία της Πόλης, την παιδεία.

     Η ρωμαϊκή αριστοκρατία ενδιαφέρεται για τα ελληνικά γράμματα μόνο επειδή τα θεωρεί δείγμα κοινωνικού κύρους και προσωπικής καλλιέργειας. Η ιδεολογική ενσωμάτωση του όχλου με βάσει τις κυρίαρχες πολιτικές και ηθικές αξίες δεν απασχολεί, πλέον, την πολιτεία. Ο ρωμαίος πολίτης θα ενσωματωθεί αφαιρετικά, δηλαδή, αποσπώντας του την προσοχή και στρέφοντάς τη προς ευτελή θεάματα και διασκεδάσεις. Η, σχεδόν μόνιμη, διανομή σίτου από την εξουσία θα αποτελέσει το δεύτερο κοινωνικοποιητικό όπλο της κυρίαρχης τάξης των πατρικίων για τη χειραγώγηση του πλήθους.  Παράλληλα, η αποξένωση του πολίτη από τα κέντρα εξουσίας θα δώσει χώρο στη διάδοση θεωριών που ευνοούν την απομάκρυνση από την πολιτική ζωή και την αναζήτηση της ατομικής ευδαιμονίας σε ένα πλαίσιο αναχωρητισμού, εσωτερισμού και μυστικοπάθειας.

     Σ’  αυτές τις συνθήκες, η διάδοση του χριστιανισμού θα βρει, εξαιρετικά, γόνιμο έδαφος που είχε προετοιμαστεί, έντεχνα, με τη μείξη των ανατολικών, μυστικιστικών αντιλήψεων, της νεοπλατωνικής παράδοσης που είχε επηρεαστεί πολύ από τις προηγούμενες και την κυριαρχία μιας νέας αντίληψης για την «οικουμένη». Ο στωϊκός σοφός προετοιμάζει το έδαφος για τον ηγεμόνα – κυρίαρχο, θεματοφύλακα νέων αξιών (όπως της «ρωμαϊκότητας», 212 μ.Χ. διάταγμα Caracalla,  της υπεράσπισης της αυτοκρατορίας από τους «νέους» βάρβαρους που κατακλύζουν την αυτοκρατορία από Βορρά και Ανατολή και, ιδίως – μέχρι τον Διοκλητιανό -  απέναντι στις χριστιανικές αντιλήψεις που θεωρούνται διαλυτικό στοιχείο για την αυτοκρατορία).

     Η κίνηση του Κωνσταντίνου να εκμεταλλευτεί τη διάδοση της νέας θρησκείας (313 μ.Χ – διάταγμα Μεδιολάνων) και η μετέπειτα πλήρης ενσωμάτωσή της στην πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, θα μεταστρέψει το «παιδαγωγικό» όραμα της χριστιανικής (πλέον) πολιτείας σε όραμα αφοσίωσης στον πολιτικό και πνευματικό Πατέρα του χριστιανικού ποιμνίου. Και ενώ στη Δύση, ο χριστιανισμός αντιμετωπίζει προβλήματα τόσο από τη συνεχή εισβολή των βαρβαρικών φυλών όσο και από τους εθνικούς που θεωρούν την πλήρη αποστασιοποίηση από τις κρατικές λειτουργίες, πηγή δεινών για την αυτοκρατορία, στην Ανατολή, ο χριστιανισμός θα αποτελέσει το δεύτερο βάθρο της εξουσίας, ιδιαίτερα μετά την υπερίσχυσή του απέναντι στις αιρέσεις. Ο χριστιανισμός με τις συνόδους, μετατρέπεται σε δόγμα και η εκκλησία αναλαμβάνει με τη δική της συμμετοχή, να μεταλαμπαδεύσει στους χριστιανούς τον δικό της τρόπο υπακοής και αναζήτησης της σωτηρίας. Ο πολίτης μετατρέπεται σε πιστό και η Πολιτεία, αδιαφορώντας ουσιαστικά για την προσωπική του καλλιέργεια, τον παραδίδει στην Εκκλησία όπου με – διαφορετικό τρόπο -  θα εντρυφήσει στην παιδεία της χριστιανικής πολιτείας του θεού. Αυτό που διακήρυττε ο Αυγουστίνος στη Δύση από τον 5^ο αιώνα μ.Χ., θα εδραιωθεί, λίγο αργότερα, στην Ανατολή ως «μοναδικότητα» της χριστιανικής αγωγής. Η αποστροφή του Αυγουστίνου προς την κοσμική εξουσία (όλες οι επίγειες κοινωνίες είναι κοινωνίες ληστών) και η αμφισβήτηση των πρωτείων της πολιτικής εξουσίας απέναντι στη θρησκευτική (ήδη από τον 3^ο μ.Χ αιώνα) θα ευνοήσει την ανάδειξη των πρώτων εκκλησιαστικών σχολών. Η διδαχή των Γραφών θα διδάξει, παράλληλα, την αδιαφορία για την πολιτική ζωή και την υπακοή στις εντολές της πολιτειακής ηγεσίας (όπου πολιτική και εκκλησιαστική εξουσία δεν συμπίπτουν). Είναι γεγονός το ότι η εκκλησιαστική μέριμνα για διατήρηση της γλώσσας των ευαγγελίων (είτε στην ελληνική είτε στη λατινική) και η επιθυμία διατήρησης των κεκτημένων προνομίων τόσο απέναντι στην αυτοκρατορική εξουσία όσο και στις διάφορες μορφές εξουσίας που μετέφεραν στη Δύση τα γερμανικά φύλα (διασπώντας τη σε πρώιμες εθνικές – κρατικές μορφές), θα αποτελέσει το κυρίαρχο εργαλείο οργάνωσης μίας σειράς παιδαγωγικών ιδρυμάτων που αργότερα, στον ύστερο μεσαίωνα, θα οργανωθούν με πανεπιστημιακή μορφή.

     Παράλληλα με την εκκλησιαστική αγωγή, αρχίζει να αναπτύσσεται σταδιακά μία διαφορετική αντίληψη που στην αρχή θα εξωτερικευθεί ως «πολιτική» αγωγή του Ηγεμόνα. Η διαμάχη κοσμικής – εκκλησιαστικής εξουσίας θα οδηγήσει, κυρίως τους γερμανικούς κύκλους γύρω από τον αυτοκράτορα, σε μια επανεξέταση των ορίων της εξουσίας που θα παρουσιαστεί μέσα από κείμενα όπως το Defensor Pacis (Μαρσίλιος της Πάδοβας) και θα σηματοδοτήσει την στροφή προς άλλες, ανθρωποκεντρικές αξίες. Δεν είναι τυχαίο το ότι στα γερμανικά εδάφη θα βλαστήσει ο καρπός της Μεταρρύθμισης, μέσα από τη διάδοση της μεταφρασμένης Βίβλου στα γερμανικά. Όμως, εκεί που κυριολεκτικά μιλάμε για τομή στην πολιτειακή παιδεία και έμμεσα στην πολιτική δράση, είναι η Ιταλία του 15^ου αιώνα μ.Χ.

     Η Αναγέννηση και ο Ανθρωπισμός, μέσα από τη μελέτη της κλασικής γραμματείας, θα θέσουν τις βάσεις για μια παιδεία ανθρωποκεντρική, με νέο κοινοτικό προσδιορισμό (νέα πολιτική κοινότητα) και με έμφαση στα «φυσικά» δικαιώματα που κληρονομεί από το μεσαιωνικό δίκαιο. Παράλληλα με τον Λούθηρο, ο οποίος θα επανεντάξει τον «πιστό» ως «Άτομο» στην εκκλησία, μέσα από την αμφισβήτηση και κατάργηση της ιεραρχίας και την πλήρη εξατομίκευση της σχέσης ατόμου – θεού [Η Ελευθερία του Χριστιανού (1520), Η ειδωλολατρική δουλεία της Εκκλησίας (1520), Κοσμική εξουσία: σε ποια έκταση πρέπει να υπακούεται; (1523)], ο Μακιαβέλι, στην Φλωρεντία θα αναδείξει τον ατομοκεντρικό χαρακτήρα της νέας πολιτικής εξουσίας, πλήρως εκκοσμικευμένης.

     Ενώ στην Ευρώπη ανθεί η φιλολογία των Κατόπτρων των Ηγεμόνων (Έρασμος, Αγωγή χριστιανού ηγεμόνα [1516]), ο Μακιαβέλι θα έρθει σε ρήξη με την παράδοση και θα μιλήσει για την κατάκτηση και διατήρηση της εξουσίας του ενός ατόμου. Μέσα από τη δική του διαλεκτική της βίας, θα αποστρέψει το πρόσωπο από τη χριστιανική παράδοση και θα προσπαθήσει να αναδείξει νέες πολιτικές αρετές. Συνδυάζοντας την πολιτική παράδοση της Σπάρτης και της Ρώμης με τις ψυχολογικές ιδιότητες των μαζών θα παρουσιάσει τη δική του πρόταση για τη διαπαιδαγώγηση του νεότερου Ηγεμόνα (Ηγεμών, 1513). Η εικονοκλαστική μακιαβελική πρόταση στηρίζεται στα πρότυπα αρχαίων ανδρών (Πλούταρχος, Βίοι παράλληλοι) και στη νέα αρετή του ηγεμόνα που ξεπερνά την αριστοτελική μεσότητα των αρετών και αποκαλύπτεται ως ικανότητα διατήρησης της πολιτικής ενότητας. Ο Μακιαβέλι (Λόγοι επί της πρώτης δεκάδος του Τίτου Λίβιου, 1517) θα χρησιμοποιήσει εργαλειακά τη θρησκεία και τη γλώσσα για να πετύχει αυτό που ο ίδιος ονομάζει «εύτακτη Πολιτεία». Στη νέα πολιτική κοινότητα, ο σημαντικότερος ρόλος είναι αυτός του Νομοθέτη (κλασική παράδοση) με αντίβαρο την πολιτική κοινότητα που θα είναι η απάντηση στη διαφθορά. Το νέο πολιτειακό μοντέλο επανεισάγει τη δημοκρατική θεμελίωση του πολιτεύματος (ρωμαϊκή δημοκρατία) εστιάζοντας, όμως, στην αρετή του άρχοντα-ηγεμόνα και όχι στην αρετή του πολίτη. Η νέα πολιτική Ηθική έρχεται στο προσκήνιο ως «αξία» με βάση την οποία πρέπει να αναδειχθεί το ταλέντο του Ηγεμόνα.

     Περίπου εξήντα χρόνια μετά τον θάνατο του Μακιαβέλι θα γεννηθεί στην Αγγλία ο Τ. Χομπς. Εκείνη την εποχή η Αγγλία αρχίζει να αναπτύσσει μέσα από τα πανεπιστήμιά της και τις διάφορες σχολές, τη μελέτη των επιστημών και την απεξάρτησή τους από τη θεολογία. Το μεταρρυθμιστικό πνεύμα που μεταφέρθηκε εκεί με ιδιαίτερη μορφή (αγγλικανισμός) θα βοηθήσει έτσι ώστε η πνευματική και επιστημονική αναζήτηση να λάβει ξεχωριστή ιδιαιτερότητα έτσι ώστε να προετοιμάσει αυτό που αργότερα θα σαρώσει την Ευρώπη ως Διαφωτισμός. Εκείνη την εποχή, η ενασχόληση με τις πρακτικές επιστήμες μεταβάλλει τον παιδαγωγικό ορίζοντα και μεταστρέφει τις αναζητήσεις σε πεδία όπου θα γίνει δυνατή η μετάγγιση απόψεων από τον ένα επιστημονικό κλάδο στον άλλο. Η φυσική επιστήμη, κυρίαρχος του παιχνιδιού, θα καθοδηγήσει τη σκέψη του Χομπς έτσι ώστε να διευρύνει τη ρήξη με τη θεολογική χειραγώγηση των επιστημών και τη θεμελίωση, σε επιστημονική βάση, των επιχειρημάτων της οργάνωσης της κοσμικής εξουσίας. Ο Χομπς παίρνει τα «φυσικά δικαιώματα» και τα ξαναφέρνει στη συζήτηση προσπαθώντας να θεμελιώσει αφενός την ιδιαιτερότητα κάθε ατόμου αφετέρου την αναγκαιότητα θέσπισης ισχυρής κεντρικής εξουσίας. Ο κυρίαρχος, για τον Χομπς, είναι το Κράτος που εκφράζεται μέσα από τις αποφάσεις του Ηγεμόνα που έλαβε την εξουσιοδότηση από το κάθε ένα ελεύθερο άτομο ξεχωριστά (θεωρία κοινωνικού συμβολαίου). Η συγκεντρωτική ισχύς της κεντρικής εξουσίας θα είναι τρομακτική και αυτό είναι η αναγκαιότητα της εποχής. Το κράτος παρουσιάζεται με τη μορφή ενός μυθικού τέρατος (Λεβιάθαν) το οποίο δεν διστάζει να εξαφανίσει όποιον τολμήσει να αμφισβητήσει την εξουσία του. Ο Χομπς ζει την ταραγμένη περίοδο του αγγλικού εμφύλιου πολέμου, καθώς και τη διαρκή σύγκρουση του «καθολικού» θρόνου με τις προτεσταντικές αρχές του αγγλικού λαού και των ευγενών. Θα είναι παιδαγωγός του εξόριστου διαδόχου του θρόνου και θα προσπαθήσει να παρέμβει σημαντικά στα παιδαγωγικά δρώμενα εκείνης της εποχής. Για τον Χομπς, η άλωση των πανεπιστημίων από τους θεολόγους (και μάλιστα τους καθολικούς) αποτελεί μόνιμη πηγή κινδύνου για την ενότητα του κράτους. Η υπονόμευση της πολιτικής εξουσίας από τον Πάπα (το βασίλειο του σκότους, Λεβιάθαν) και η διάβρωση των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι ζητήματα μείζονος σημασίας για τη πολιτειακή μορφή της απόλυτης μοναρχίας. Για τον Χομπς, ο άνθρωπος δεν είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο (Αριστοτέλης) αλλά ένα εγωιστικό αυτόματο που ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του. Η ανάγκη είναι αυτή που τον σπρώχνει σε συμβιβασμούς (κράτος) αλλά ο Φόβος είναι αυτός που θα τον αναγκάσει να εξακολουθήσει να σέβεται τις συμφωνίες. Για τον Χομπς προέχει η παιδαγωγική κατάρτιση του Ηγεμόνα έτσι ώστε να καταστεί ικανός να διοικήσει το κράτος του. Η μακιαβελική πρόταση μεταφέρεται στην Αγγλία ως ικανότητα του Κυρίαρχου, ως απεγκλωβισμός από τις παγίδες του κλήρου και ως οργάνωση της ισχύος έτσι ώστε να μην προκύψουν προβλήματα. Παράλληλα, η διαφορετική προσέγγιση του τρόπου με τον οποίο κατασκευάζει ο άνθρωπος στο μυαλό του την πραγματικότητα, η χρήση του ορθού λόγου και η «θεοποίηση» της επιστήμης θα χαρακτηρίσουν τη νέα οδό προς την οποία θα κατευθυνθεί η πολιτειακή παιδαγωγική πρόταση τα επόμενα χρόνια.

Βιβλιογραφία (ενδεικτική):

1.      Τόμας Χομπς , Λεβιάθαν  , τ. 1 και 2, Γνώση, 1989

2.      Κ. Π. Μακφέρσον, Ατομικισμός και Ιδιοκτησία , Γνώση, 1986

3.      Λ. Στράους, Φυσικό Δίκαιο και Ιστορία , Γνώση, 1988

4.      Ερν. Μπλοχ,  Η φιλοσοφία της Αναγέννησης , Αναγνωστίδης, χχ

5.      Μ. Χορκχάιμερ, Απαρχές της αστικής φιλοσοφίας της Ιστορίας , Κάλβος, 1971

6.      Ε. Κασίρερ, Ο Μύθος του Κράτους , Γνώση, 1991.

7.      Ν. Μακιαβέλι, Ο Ηγεμών, (υπάρχει σε πολλές εκδόσεις).

8.      Αυγουστίνος, Η Πολιτεία του Θεού, Αθήνα, 1966.

9.      Ζ.- Μ. Μπενιέ,  Ιστορία της νεωτερικής και σύγχρονης φιλοσοφίας, Καστανιώτης, 1999

10.   G. Sabine,  Ιστορία των πολιτικών θεωριών , Ατλαντίς, χχ.

-----------------------------