Γ. Φ. Χέγκελ:  Φιλοσοφία της Ιστορίας.

      Η Φιλοσοφία της ιστορίας του Χέγκελ δεν μπορεί να διαβαστεί χωρίς να γνωρίζει ο αναγνώστης βασικές θέσεις του Χέγκελ από το κείμενό του που φέρει τον τίτλο Φαινομενολογία του Πνεύματος. Για τον Χέγκελ, η ανθρώπινη Ιστορία εμπεριέχει μία λογική [αριστοτελικό «τέλος»] που είναι προκαθορισμένη από τον Θεό. Υπάρχει μία πορεία στην πλήρη αυτοσυνείδηση του Πνεύματος (Ιδέα της Ελευθερίας) όπου είναι απαραίτητη η εξωτερική γενικοποίηση αυτής της Ιδέας (γενική βούληση μέσα από το Σύνταγμα και τους Νόμους, σ’ ένα καθεστώς συνταγματικής μοναρχίας) και η εσωτερική γενικοποίηση αυτής της Ιδέας (μέσα από την αυτοσυνείδηση του Πνεύματος ως Ηθικότητας που δεν εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες – χριστιανισμός/προτεσταντισμός).

     Ο Χέγκελ χρησιμοποιεί όρους που έχει αναλύσει στη Φαινομενολογία του, όπως:

Γνώση = Η καθαρή αναγνώριση του Εαυτού μέσα στην απόλυτη Ετερότητα. Η αναφορά στη συνείδηση του Είναι

Είναι (κάτι)  # Καθεαυτό Είναι     (αναφορικά με άλλο/κατηγόρηση, προσδιορισμός) #  [εκτός γνώσης Όν] Α λ ή θ ε ι α

 

Καθολικό = η καθαρή πνευματικότητα με τη μορφή της απλής αμεσότητας [δίχως διαμεσολάβηση]

Φαινομενολογία = πως, μέσω της Λογικής, το Πνεύμα γνωρίζει τον Εαυτό του

Λογική αναγκαιότητα = το έ λ λ ο γ ο, δηλαδή ο ρυθμός του οργανικού Όλου [πως, αναγκαστικά, μεταβαίνει το Καθολικό από τη μία κατάσταση στην άλλη] . Στόχος η πλήρης ενότητα υποκειμενικού και αντικειμενικού.

Δύναμη = το απόλυτα καθολικό, ό,τι είναι για ένα άλλο είναι και καθεαυτό = αυτό που εγκλείει τη διαφορά = είναι για ένα άλλο.

Φαινόμενο = μέσος όρος που συνδέει δύο ακραίους όρους (διάνοια και εσωτερικό), το αναπτυγμένο Είναι της «δύναμης» που για τη ίδια τη διάνοια είναι μία πράξη αφανισμού.

Αυτοσυνείδηση = το άπειρο ως αντικείμενο της συνείδησης.

Ο άνθρωπος οδηγείται στην Αυτοσυνείδηση μ έ σ α  από την  Κοινωνία [πλαίσιο Κοινότητας]

Πνεύμα = η ενότητα των διάφορων ανεξάρτητων αυτοσυνειδήσεων, ε λ ε ύ θ ε ρ ω ν  και  α υ θ ύ π α ρ κ τ ω ν.

Εισαγωγή	-παραδοσιακή ιστορία -διανοητικά επεξεργασμένη ιστορία (κριτική) -φιλοσοφική ιστορία (στόχος: παγκόσμια ιστορία) Ποιος είναι ο προσδιορισμός του λόγου; Ποιος είναι ο σκοπός του κόσμου; Παγκόσμια ιστορία = η προσπάθεια του Πνεύματος ν’ αποκτήσει τη γνώση αυτού που είναι. = πρόοδος με σωστή συνείδηση της ελευθερίας. [καθολικό # ατομικό (εγωισμός / πάθη)] Ιστορία = η πορεία της Ιδέας προς την απεριόριστη                    α ν τ ί θ ε σ η  / σύνθεση                         ε λ ε υ θ ε ρ ί α ς  και    α ν α γ κ α ι ό τ η τ α ς. [η παγκόσμια Ιστορία δεν είναι ο τόπος της ευτυχίας, οι περίοδοι της ευτυχίας είναι σ’  αυτή λευκές σελίδες] Συνείδηση της π ρ ά ξ η ς [Ήρωες – κανένας δεν είναι ήρωας για τον καμαριέρη του, όχι επειδή δεν είναι ήρωας αλλά γιατί ο άλλος είναι ο καμαριέρης του] Το Κράτος = υπάρχουσα ζωή, αληθινά ηθική (Sittlichkeit) γιατί είναι η ενότητα της γενικής βούλησης (Rousseau)  [# Αντιγόνη: οι νόμοι δεν είναι τυχαίοι] = η πραγμάτωση της ελευθερίας. Μόνο η θέληση που υπακούει στο νόμο είναι ελεύθερη γιατί υπακούει στον Εαυτό της – η αντίθεση ελευθερίας και αναγκαιότητας σβήνει. Δεν υπάρχει ελευθερία στη φυσική κατάσταση [ούτε κοινωνικό συμβόλαιο], δεν υπάρχει φυσική κατάσταση. Μόνο  στο     κ ρ ά τ ο ς και στην κ ο ι ν ω ν ί α υπάρχει ελευθερία. Πατριαρχία – οικογένεια: η ηθικότητα στην οικογένεια [=περιορισμένη στην                              π ρ ο σ ω  π ι κ ό-            τ η τ α] Κράτος   #  ατομικής ελευθερίας    # δημοκρατίας [διακρίσεις πολιτευμάτων: Μοντεσκιέ, Ρουσώ, Ηρόδοτος]. Η  ε π ι σ τ ή μ η και η  τ έ χ ν η μας βοηθούν για τον προσδιορισμό του κράτους ως «ηθικής ιδέας εξωτερικευμένης μέσα στην ανθρώπινη βούληση και την ελευθερία της».	Φιλοσοφική ιστορία: η ι δ έ α του Λ ό γ ο υ. [ιδέα = αλήθεια, αιωνιότητα, δ ύ ν α μ η] Στόχος: η Ιδέα που γνωρίζει τον Εαυτό της. [Αναξαγόρας: ο Ν ο υ ς [διάνοια] κυβερνά τον κόσμο] Οι Νόμοι = Λόγος Η  Φ ύ σ η του Π ν ε ύ μα τ ο ς: Αναγνωρίζεται από το απολύτως αντίθετό της =        Ε λ ε υ θ ε ρ ί α = το αληθινό μέσα στο Πνεύμα. Η ύλη έχει την ουσία της έξω από αυτή, το Πνεύμα είναι το Όν Ελευθερία = υπάρχω χωρίς  (να αναφέρομαι σε) κάτι άλλο έξω από εμένα. Χωρίς κάτι που δεν είμαι [Α=Α όχι Α=-Β] = συνείδηση του Εαυτού. Υποκειμενική Ηθικότητα [=θυσία της ατομικότητας για το αιώνιο, το θείο] # Καντ (ο άνθρωπος παύει να είναι σ κ ο πό ς) Θρησκεία + Ηθικότητα (αντικειμενική Sittlichkeit) έχουν π α γ κ ό σ μ ι α  φύση. Το γ ε ν ι κ ό βρίσκεται μέσα στους Νόμους. Το Κράτος είναι η θεία Ιδέα όπως υπάρχει πάνω στη γη. Θρησκεία – Τέχνη – Φιλοσοφία = κουλτούρα/ το      Π ν ε ύ μ α ενός λαού [το προσδιορισμένο ε θ ν ι κ ό  π ν ε ύ μ α δεν είναι παρά έ ν α  ά τ ο μ ο στην πορεία της παγκόσμιας ιστορίας]
	Πορεία της παγκόσμιας ιστορίας: Α) π ρ ό ο δ ο ς -  ε ξ έ λ ι ξ η [Αριστοτέλης «τέλος»] Το περιεχόμενο είναι : η συνείδηση της ελευθερίας. Περισυλλογή – συνείδηση – καθολικότητα (αριστοτελική «δύναμη» = βία, ισχύς, εξουσία) Β) κ α τ α ν ό η σ η Γ) π ο ρ ε ί α  = καινούργιοι προσδιορισμοί της         ε λ ε υ θ ε ρ ί ας Νόηση – επεξεργασία - αυτογνωσία
Γεωγραφική βάση της Ιστορίας
Ο Ανατολικός κόσμος	Η συνείδηση της εξωτερικής ύπαρξης = αφηρημένοι προσδιορισμοί + ικανότητα διατύπωσης νόμων Νόμος = φρόνηση  / θρησκεία = κράτος Α. Κίνα  - Μογγόλοι [αρχηγός κράτους – δεσποτισμός] Οικογένεια = ηθικός δεσμός [Moralitat] Β. Ινδία  Διαχωρισμός εξωτερικού – ατομικού Κάστες  (μύθος Βράχμα) Γιογκις = περιφρόνηση ζωής Ramayaha – Mahabharata – Pouranas Manou = νομοθέτης [Μίνως] (μύθος της πτώσης) Βουδισμός. Γ. Περσία (Ζενδικός λαός: απόλυτη ελευθερία = καθολικότητα) Καθαρός Λόγος / καθαρή πράξη / καθαρή βούληση / υποκειμενική ελευθερία --- κόσμος πνευμάτων] Περσική αυτοκρατορία: -          Γενικοί νόμοι -          Πολιτειακή μορφή -          Συζήτηση για πολιτεύματα (Ηρόδοτος) -          Όχι ανθρωπομορφισμός Δ. Ιουδαία Το Υποκείμενο δ ε ν  έχει ελευθερία. Το Υποκείμενο δ ε ν φτάνει στη συνείδηση της αυτονομίας του [όχι αθανασία ψυχής] Ε. Αίγυπτος ΣΤ. Ο Ελληνικός κόσμος Ατομικότητα μέσα από τη συλλογικότητα. -πραγματική ατομικότητα -αυτονομία ατομικότητας -παρακμή και πτώση ατομικότητας Η ελληνική ε λ ε υ θ ε ρ ί α από μία ώθηση της Φύσης : ανιδιοτέλεια + άπειρη υποκειμενικότητα Κλασική τέχνη = γνωριμία του Πνεύματος με τον εαυτό του. ΜΟΡΦΕΣ ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑΣ: Α) Υποκειμενικό έργο τέχνης - επίδειξη του Εαυτού Β) Αντικειμενικό έργο τέχνης Ο θεός δεν είναι το απόλυτα ελεύθερο πνεύμα, εξατομικεύεται από τον άνθρωπο [θεοποίηση της Φύσης] Γ) Πολιτικό έργο τέχνης Κράτος = ένωση υποκειμενικού και αντικειμενικού έργου τέχνης                             Ε λ ε υ θ ε ρ ί α (ατομική) = η έκφραση του ουσιώδους Ό μ ω ς : Όχι αφαίρεση που το άτομο να εξαρτάται από το ουσιώδες = κράτος-δι-εαυτό. Ν ό μ ο ς (Μοντεσκιέ: η αρετή = θεμέλιο της δημοκρατίας) ----- το   γ ε ν ι κ ό  συμφέρον = αναγκαιότητα της φύσης, [το δημόσιο συμφέρον μπορεί να αφεθεί στη βούληση και την απόφαση των πολιτών] Περσικοί πόλεμοι. Θάρρος – δόξα. Αθήνα  -  Σπάρτη. Πελοποννησιακός  πόλεμος. Σωκράτης : ανακάλυψη της Ηθικής. Η Ηθική σε παγκόσμια διάσταση και αυτό-συνειδησία. Πατρίδα του = ο κόσμος της σκέψης Η μακεδονική αυτοκρατορία. Παρακμή του ελληνικού κόσμου = ανάδειξη προσωπικοτήτων [Αλέξανδρος] Ζ.  Ο Ρωμαϊκός κόσμος Υποταγή της Ατομικότητας. Θυσία της Ηθικότητας. Θρίαμβος της γ ε ν ι κ ό τ η τ α ς,  π ο λ ι τ ι  -   κ ή ς  γ ε ν ι κ ό τ η τ α ς,  α φ η ρ η μ έ ν η ς ελευθερίας. Πολλές φυλές. Καρχηδονιακοί πόλεμοι. Μεγάλοι ηθικοί άνδρες. Αυτοκρατορία.	Η θ ι κ ό ς  παράγοντας (Sittlichen) Καταναγκαστικό δίκαιο Η Βούληση δεν λειτουργεί ως ε σ ω τ ε ρ ι κ ή  επιταγή Εσωτερικότητα # Κράτος Διαφορετικότητα = ιδιαιτερότητα (# ενότητα) Το Ηθικό δεν διαμορφώνει το περιεχόμενο της συνείδησης Στοιχεία ελληνικού πνεύματος: Φυσικός δεσμός  - πατριαρχικός τρόπος – νόμος & ήθη πνεύματος Εθνική ενότητα μέσα από την ετερογένεια Ανάμειξη φυλών – αυτόχθονες + ξένοι Θάλασσα Ξένοι Τραγωδία (ατομικότητα) Εξωτερικότητα + Έκπληξη [Πάνας = το παγκόσμιο θρόισμα των φύλλων μέσα στη σιγαλιά του δάσους] Μαντεία (Φύση – Πνεύμα) Όχι η θ ι κ ή  αρχή. Μυστήρια (πνευματοποίηση των θεών) [Σίλλερ, «όταν οι θεοί ήταν περισσότερο ανθρώπινοι, οι άνθρωποι ήταν περισσότερο θεϊκοί»] Α θ η ν ά = Αθήνα Η αρχαία δημοκρατία # σύγχρονη δημοκρατία Σοφιστές Μάντεις Δουλεία Μικρά κράτη – δημοκρατία. Ο παράγοντας της βίας. Διατήρηση ενότητας / ατομικό θάρρος Άκαμπτη αυστηρότητα στην ενότητα του ατόμου με το κράτος. Ρωμαϊκή θρησκεία και Ρωμαϊκό Δίκαιο Η Ρωμαϊκή οικογένεια – μονογαμία Ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη.
Χριστιανισμός	Ο άνθρωπος δ ι α του   Π ν ε ύ μα τ ο ς συλλαμβάνει (κατανοεί) τον Θ ε ό. Το Πνεύμα = το Έν, το Άπειρο ίσο με τον Εαυτό του. Το Πνεύμα της           Κ ο ι ν ό τ η τ α ς = Εκκλησία. Εκκλησιαστική βασιλεία Η ελευθερία μέσα στο κράτος επιβεβαιώνεται από τη θρησκεία = Ηθικό δίκαιο	Εσωτερίκευση της δυστυχίας. Επιστροφή  ε ν   ε α υ τ ώ. Στωικισμός / Σκεπτικισμός Πλάτων, Αριστοτέλης  --- Πνεύμα = Λόγος Η Εκκλησία # το Κράτος  [ρήξη] Δύναμις / ενέργεια = η ικανότητα της ανθρώπινης φύσης να μπει στη σφαίρα της θρησκευτικής ζωής.
Η βυζαντινή αυτοκρατορία
Ο μωαμεθανισμός
Ο Γερμανικός κόσμος	-εμφάνιση γερμανικών εθνών Μεγάλες μεταναστεύσεις : θετική ελευθερία – κοινότητα Δημιουργία εθνών – εξωτερικότητα – γλώσσα -αντίθεση Χριστιανισμού – Κράτους Πίστη (οργάνωση δικαστηρίων – μοναστήρια – κτήματα – βασιλιάς) -Κάρολος ο Ε΄ και μετά + Μεταρρύθμιση. Μοναρχία:  Ένας κυρίαρχος και κανένας δούλος (συγκατάθεση) -          Κυριαρχία απέναντι στους ανεξάρτητους υποτελείς -          Απελευθέρωση από το φεουδαρχικό καθεστώς -          Ειρηνική συνένωση γεω-δεσποτειών Πυρίτιδα – συμμαχίες πόλεων – ηθικό θάρρος Μακιαβέλι  «Ο Ηγεμών» (σημαντικότατο) Γαλλία  [ένωση λόγω συγκέντρωσης μεριδίων γης] Αγγλία [magna carta] Σύγκρουση και απεγκλωβισμός από την εκκλησία Τέχνες και Επιστήμες: Βυζαντινοί λόγιοι – αρχαίος ελληνικός κόσμος / Πλάτων Παν/μια Τυπογραφία	Οι μεγάλες μεταναστεύσεις – Κοινότητα + Ελευθερία. ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ: Α) ιδιαίτερη εθνικότητα Β) άτομα εναντίον εξουσίας Γ) γενικότητα – Εκκλησία Η Ηθικότητα απαξιώθηκε  στα: -          Οικογένεια -          Εργασία -          Υπακοή Αλλοτρίωση: -          Το γενικό εμφανίζεται σαν αισθητό, εξωτερικό (π.χ. όστια) -          Ταυτότητα ατόμου μέσα από τη λατρεία -          Η εξωτερική ύπαρξη της εκκλησίας (πλούτος) Πόλεις – συντεχνίες – αρχιτεκτονική – αυτονομία βασιλιά από το κράτος – προσωπικότητες. ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ: Κοινωνία της Εκκλησίας / η υποκειμενική συνείδηση ξεπέφτει (πάλι) στο αισθητό./ χριστιανικά τάγματα / ιπποτικό πνεύμα
Η νεώτερη εποχή	Α) Μεταρρύθμιση Εσωτερικότητα της συνείδησης (λαϊκός = κληρικός). Λούθηρος: Π ί σ τ η  και κ ο ι ν ω ν ί α Το κράτος θεμελιώνεται πάνω στη θρησκεία Μετάφραση Βίβλου / σύνοδος Τρέντο / κοσμικές μεταρρυθμίσεις / γάμος κληρικών [ο κλήρος μπαίνει στην κοινότητα μέσω της οικογένειας] Β) Σχηματισμός κρατών. Γ) Διαφωτισμός και Επανάσταση Η σ κ έ ψ η οδηγός για τη γ ε ν ί κ ε υ σ η (ελευθερία)  Ο σκεπτόμενος άνθρωπος = ελεύθερος [Καρτέσιος] Η  Λ ο γ ι κ ή [το Πνεύμα αναγνωρίζει τη «λογικότητα» του κόσμου / θεός] Γιατί στη Γαλλία και όχι στη Γερμανία;; Στη Γερμανία ο Aufklaerung  (διαφωτισμός) ήταν μέρος της θεολογίας (προτεσταντισμός) 1)      Πορεία της Γαλλικής Επανάστασης Α. νόμοι λογικής Β. δίκαιο Γ. αντικειμενική ελευθερία Δ. ελευθερία ιδιοκτησίας Ε. προσωπική ελευθερία ( + ιδιοκτησίας, + δημόσια αξιώματα) ΣΤ. Κυβέρνηση [προβλήματα δημοκρατίας] Ζ. γενικό αίσθημα= εσωτερική βούληση των νόμων  [το ζήτημα της «αρετής»] 2)      Παγκόσμια σημασία της γαλλικής επανάστασης Συντάγματα  [Γαλλικά, Πεδεμοντίου, Αγγλίας, Πρωσσίας]	Το δόγμα των «έργων» Κράτος + νόμος = εκδήλωση της θρησκείας Οικογένεια – εργασία – υπακοή (στο Νόμο και το κράτος) = ανακτούν την αξία τους Ισπανία – Γαλλία – Αγγλία Φ ύ σ η # δεισιδαιμονία Ν ό μ ο ι  της Φύσης Δίκαιο + Ηθικότητα --- στη Φύση (εκτός θεϊκών επιταγών) Cicero : ο Νόμος ως Νόμος της Φύσης Grotius:  φυσικό δίκαιο μεταξύ των εθνών Φυσικά δικαιώματα Τι είναι η Βούληση; Καντ,  ελεύθερη βούληση = η βούληση καθεαυτή = η βούληση της ε λ ε υ θ ε ρ ί α ς. Θεωρητικός – πρακτικός λόγος Δικαιώματα του Ανθρώπου και του Πολίτη Ισότητα δικαιωμάτων μπροστά στο Νόμο Ο γερμανικός εθνικισμός